In de ring van wraak

Delphi’s profetes:

Allereerst roep ik de Aarde aan,

moeder van alle profetieën.

En daarna haar dochter: Bewustzijn.

Uit vrije wil koos Bewustzijn als derde

profetes opnieuw een dochter: Licht.

En licht gaf deze heilige plek

aan Apollo, als geschenk bij zijn geboorte.

Daarom noemt hij zich ‘Foibos’:

‘Licht’-Apollo.

Drie godinnen, en ook nog het woord profetes, brengen ons in een pre-monotheïstische wereld. In een pluriforme cultuur met het polytheïstische wereldbeeld had iedereen zijn eigen god. Daardoor kende men een godsdienstoorlog of godsdienstfanaten niet. Die wereld was wezenlijk anders dan de tirannie van de ene god met uitsluitend zijn mannelijke profeten. Ach, Mohammed zou in navolgingen van alle andere monotheïstische profeten tegen mij schreeuwen: la (er is niet) ilaha (een godheid) illa (behalve) Allah. Met la-ilaha-illa trachtte men de diversiteit van goden en godsbesef op de aarde te verwoesten.

Delphi’s profetes opende het toneelstuk Oresteia: het verhaal van Orestes. De vertaling is een moderne bewerking van Oresteia. Deze trilogie van Aischylos (458 v. Chr) is door Janine Brogt vertaald, niet voor literair-wetenschappelijke doeleinden maar voor de theatrale uitvoering ervan. Zo kiest zij in plaats van het woord ‘themis’, de godin van rechtspraak, voor het woord ‘bewustzijn’. Ogenschijnlijk hoopte de vertaalster, met zo’n creatieve en doelmatige vertaling, de denklijnen van de westerse cultuur samen te brengen: de aarde (de stoffelijkheid), het bewustzijn (het geestelijke) en het licht (het transcendente).

Regisseur Johan Doesburg heeft de Lourdeskerk in Scheveningen omgebouwd tot een soort vierkant plein waarbinnen hij Oresteia laat uitvoeren. Licht, muziek en de afwisseling van die lange gewaden (wit en zwart) harmoniseren het geheel en brengen de toeschouwers in een Griekse atmosfeer. De Oresteia van Doesburg is een perfecte compositie van een Grieks drama. De acteurs spelen onberispelijk en betoverend. En de toeschouwers waren zo gegrepen dat ze vergaten op tijd te applaudisseren. Het Nationale Toneel mag buitengewoon trots zijn op dit magnifieke kunstwerk.

De logica van wraak, gereconstrueerd aan de hand van de teksten van classicus Gerard Koolschijn:

Het begon allemaal met Tantalos, de stamvader, een zoon van Zeus, die de goden op de proef wilde stellen door zijn zoon Pelops te doden en zijn vlees als feestmaal aan te bieden. De goden wreken dit en wekten Pelops weer tot leven. Deze krijgt kinderen, onder wie zijn zonen Atreus en Thyestes, maar Pelops verbant hen naar Mycene wegens moord op hun halfbroer. Thyestes verlokt daar de vrouw van zijn broer en roept zich uit als koning, maar Atreus herovert de macht. De veroveraar toont zijn kannibalistische trekjes: Atreus doodt de zonen van zijn broer Thyestes en liet hem in zijn onwetendheid hun vlees te eten. Eigen vlees, het verboden vlees.

Het zwaard van de vergelding

Wordt nu gesmeed

Een leven voor een leven

De ongelukkige Thyestes krijgt in ballingschap bij zijn eigen dochter een zoon, Aigisthos, die weer zijn oom Atreus zou vermoorden. De zonen van de vermoorde koning Atreus ( Agamemnon en Menelaos) verdreven uiteindelijk Aigisthos. Agamemnon trouwt met Klytaimnestra. En zijn broer, Menelaos, trouwt met Helena. Elders ruzieden de godinnen om een gouden appel. De godinnen Hera, Athene en Afrodite kiezen de Trojaanse prins Paris als de scheidsrechter die de mooiste godin zou aanwijzen. Hij kiest voor Afrodite als mooiste. Zij zou dan als beloning de mooiste vrouw van de wereld aan hem geven. En dat wordt Helena, de echtgenote van Menelaos, broer van Agamemnon. Zo begint het noodlottige spel tegen Troje.

De Griekse vorsten willen Troje aanvallen. Door de windstilte, of een ongunstige wind, kunnen de Grieken niet varen. De legerprofeet wees de oplossing: Agamemnon moet zijn dochter Ifigeneia doden als een offer voor de godin Artemis. Zo kregen de Grieken de wind mee. Abraham wilde ook zijn zoon offeren, in opdracht van God voor God, om zijn trouw en absolute vertrouwen in het almachtige, alwetende opperwezen uit te spreken. De God van de joden verbiedt Abraham om zijn eigen vlees, een mens te offeren. Het dier wordt het offer. De ondraaglijke radicaliteit waarmee de goden trouw eisen van de mens, is nog niet verdwenen: Mohammed de wrekende geest, en Van Gogh het offervlees.

Na tien jaar Trojaanse oorlog, moord en plundering, keren de Grieken huiswaarts. Agamemnon is de veroveraar. Klytaimnestra, de vrouw van koning Agamemnon, sloot in afwezigheid van haar man een bondgenootschap met de vijand van Agamemnon namelijk Aigisthos (de verdreven zoon van Thyestes) om de dood van haar dochter (het offer) te wreken. Dit wordt natuurlijk versterkt wanneer de koning in gezelschap van profetes (en ook prinses) Kassandra terugkeert. Klytaimnestra weet haar man en de profetes Kassandra te vermoorden.

Kan Orestes de ring van waanzin breken?

Of wordt het zijn dood

Komt er ooit een einde aan?

Bloed, haat, vernietiging

Komt er ooit een einde aan?

De wraakgeesten waren aan de macht. De zoon, Orestes, wreekt zijn vader en vermoordt zijn eigen moeder. Omdat rechtspraak ontbrak, verkeerde iedereen in de ring van wraak.

Er wordt een speciaal tribunaal opgericht. Athene brak de cirkel van wraak. De rechtbank moest een besluit nemen in het licht van botsende principes: „wreek uw vader” en „eer uw moeder”. De wrekende geesten zijn de aanklagers en Apollo is de advocaat. Het recht beëindigde de eeuwendurende wraak door aan alle tegenpolen een plaats te bieden in een gemeenschappelijke ruimte. Het recht kende zowel aan de wrekende geesten en Orestes, als aan de strijd tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid (vadermoord en moedermoord) een plaats toe in de publieke ruimte. Wat zou Aischylos ons nu willen adviseren? De Hoge Raad en de wetgever – weest allen zuinig op het gezag van de rechter.

    • Afshin Ellian