De hertog is een everzwijn!

De folder voor ‘negenhonderd jaar Brabant’ voert als beeldmerk een leeuw. Dat had een everzwijn moeten zijn, maar daar begint Hanja Maij-Weggen, Commissaris van de Koningin, niet aan.

...maar een moedige leeuw. Wapen van Noord-Brabant 900 jaar

Op 13 mei 1106 – negenhonderd jaar geleden – verleende keizer Hendrik V op de Rijksdag van Worms de titel van hertog aan Godfried, op dat moment graaf van Leuven. Binnen een eeuw deed in oorkonden de benaming ducatus Brabantie (het hertogdom Brabant) zijn intrede. Rond 1235 kreeg het gebied zijn uiteindelijke vorm en burgerde de naam Brabant in.

Uit het boek Geschiedenis van Brabant (2004) blijkt dat er in die negen eeuwen meer en vaker sprake was van ‘verdeeldheid’ dan van ‘eenheid’. Desondanks voelen de Nederlandstalige nazaten van de hertog van Brabant nog zo veel verwantschap met elkaar dat ze op grootse wijze ‘in Noord en Zuid stil willen staan bij de oorsprong van het hertogdom, in het besef dat Brabant groter en ouder is dan we vaak denken’, aldus de tekst in de folder die voor de festiviteiten is samengesteld en die op grote schaal werd verspreid.

Met die folder is iets bijzonders aan de hand. Voor dit jubileum moest uiteraard een afzonderlijk beeldmerk ontworpen worden. De voor deze opdracht ingehuurde ontwerpers hadden hieraan een ogenschijnlijk gemakkelijke klus: aan inspirerend historisch materiaal was geen gebrek. Tijdens het doorbladeren van de meer dan 700 pagina’s tellende Geschiedenis van Brabant viel hun oog op een prachtige miniatuur uit de veertiende eeuw, waarop de hertog van Brabant wordt voorgesteld als een everzwijn.

Hertog Jan II en Jan III lieten zich sterk inspireren door de verhalen rond koning Arthur. Herhaaldelijk maakten zij dan ook gebruik van symbolen die samenhangen met koning Arthur en zijn hof, zoals het everzwijn en de draak. Een mooi voorbeeld daarvan is het gedicht Van den ever, dat omstreeks 1334 werd geschreven in de directe omgeving van Jan III. Het gedicht verwijst naar de confrontatie tussen de hertog van Brabant – in het manuscript afgebeeld als een everzwijn met vervaarlijke slagtanden en een Brabantse wapenrok om de nek geknoopt – en zeventien landsheren, die als jachthonden prooi ruiken en proberen de ever te verschalken. Maar het zwijn weerstaat snoevend en brallend de belagers, uitroepend: ‘Ic ben die hertoghe van Brabant, Bi den Ever ben ic genant’.

De ontwerpers van het logo voor ‘Brabant 900’ voelden verwantschap met de hertog die zichzelf vergeleek met een everzwijn om daarmee aan te geven hoe taai en onverzettelijk hij was. Deze afbeelding werd de blikvanger op alle door hen ontworpen folders, posters en brochures. Helaas zijn dit ontwerpen gebleven. De Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant, Hanja Maij-Weggen, zag er de humor niet van in en sprak haar veto uit over het gekozen logo. Via haar woordvoerder laat ze weten dat ze „een beeldmerk met een varken minder passend en minder mooi voor deze gelegenheid” vindt. Als alternatief werd gekozen voor het blijkbaar acceptabelere wapenschild met een leeuw, als zinnebeeld van moed en kracht.

Er zijn precedenten. Een van de voorgangers van Maij-Weggen schaamde zich niet voor zijn varkens en aanvaardde in 1979 een cadeau van de vakgroep van varkenshouders. Sindsdien staat op het plein voor het provinciehuis in Den Bosch een door Cees Jansen gemaakte beeldengroep van een zeug met een toom van elf biggen.

Wat een gemiste kans, zo alles bij elkaar. Maar misschien is het Commissaris Maij-Weggen niet bekend dat in Noord-Brabant – ook na de uitbraak van de varkenspest in 1997 en de daaropvolgende sanering van de sector – de verhouding tussen mensen en varkens nog altijd 1 op 2 is?

    • Cor van der Heijden
    • Gerard Rooijakkers