Over muis en melkboer

Vrolijk gaat het er in de prachtige boeken die bij de uitgeverij Coppens & Frenks verschijnen zelden aan toe. Daarom komt het als een verrassing dat in de zojuist door Harrie Lemmens vertaalde roman De muizen van de Braziliaanse schrijver Dyonélio Machado de hoofdpersoon op het allerlaatste moment alsnog de slaap der rechtvaardigen wordt gegund. Daarvoor heeft deze Naziazeno Barbosa zich dan wel door een dag van vernederingen, beklemming en wanhoop moeten heenslaan. In de vroege ochtenduren heeft de melkboer hem te verstaan gegeven zijn leveringen te zullen staken als hij zijn achterstallige betalingen niet subiet voldoet.

De muizen verhaalt hoe Naziazeno alles probeert om aan het geld te komen. Hij bietst, bedelt, gokt met het weinige geld dat hij loskrijgt, om dan alles wat hij wint weer te verliezen. Wanneer hij uiteindelijk toch met het benodigde geld thuiskomt, begint een nieuwe kwelling. Hij kan de slaap niet vatten en terwijl de belevenissen van die dag door zijn hoofd blijven malen hoort hij het geknaag van muizen, die het maar op één ding gemunt kunnen hebben: het geld dat inmiddels voor de melkboer klaar ligt. Pas wanneer die laatste in de vroege ochtend is langsgeweest en, kennelijk tevredengesteld, de dagelijkse hoeveelheid in de klaarstaande pan heeft uitgegoten, krijgt Naziazeno eindelijk rust.

Met de publicatie van deze korte debuutroman won Dyonélio Machado in 1934 in Brazilië nationale literaire faam. In korte, bijna autistische zinnen beschreef hij het vernauwde bewustzijn van een man wiens universum tot één zorg is teruggebracht en die de hele wereld om hem heen alleen nog maar in het licht daarvan kan waarnemen. De precisie waarmee hij de monomanie van zijn hoofdpersoon weet op te roepen, verraadt de psychiater die Machado in het dagelijks leven was. Zijn literaire kracht toont hij in de wijze waarop hij diens innerlijke en uiterlijke wereld in elkaar laat overlopen.

In deze roman, die precies vierentwintig uur beslaat, weet Machado een wereld op te roepen van banale zorgen (de gezondheid van Naziazeno's zoontje, die melk moet drinken!), waarin het alledaagse leven een wrange tragikomedie wordt. Arm is Naziazeno niet; als lager ambtenaartje heeft hij werk en een leefbaar huis. Maar de tijden zitten economisch niet mee en dan verandert het bestaan van wie net niet behoeftig is, in dagelijks sappelen. Het schrijnendst in Machado's even genadeloze als meelevende portret is Naziazeno's besef dat een dubbeltje nooit een kwartje zal worden: zo vanzelfsprekend dat het niet eens meer uitgesproken hoeft te worden.

In die bekommernis toont Machado zijn politieke engagement, ook al is er in dit boek van opstandigheid nauwelijks sprake. Ironisch genoeg zat de auteur zelf wegens zijn verzet tegen de proto-fascistische politiek van het land in de gevangenis toen hem voor De muizen een belangrijke literaire prijs werd toegekend. Tien jaar lang zou Machado zich daarna een productief schrijver betonen, tot het halverwege de jaren veertig rond hem plotseling stil werd. Pas in de jaren tachtig zou hij, herontdekt, opnieuw een aantal romans publiceren, tot hij in 1985 plotseling stierf, bijna negentig jaar oud.

    • Ger Groot