Iedereen zeult zijn familie mee

De toneelstukken van Marius von Mayenburg zitten vol gewelddadige personages. “Het koude kind' gaat nu bij de Theatercompagnie in première. Von Mayenburg: “Als ik naar het theater ga, wil ik een goed gevecht zien.“

Marius von Mayenburg foto Iko Freese Mayenburg, Marius von (Schriftsteller und Dramatiker), geb. am 21.02.1972. Hier: Am 03.11.2002 in Berlin-Prenzlauer Berg. [© Iko Freese / DRAMA., Kontakt: DRAMA. Agentur fuer Theaterfotografie, Immanuelkirchstr. 34, D-10405 Berlin, Germany, Tel. (+49 30) 44 01 06 80, Fax (+49 30) 44 01 06 81, info@drama-berlin.de, Bankverbindung: Deutsche Bank PGK, BLZ 100 700 24, Konto 1177922, Veroeffentlichung nur gegen Honorar, Urhebervermerk und Belegexemplar. Die Verwendung des Bildes ausserhalb journalistischer Berichterstattung bedarf besonderer schriftlicher Vereinbarung.] Freese, Ike; DRAMA.

“Als ik vroeger poppenkast speelde met mijn broer maakten we altijd verhalen over mensen die gered moesten worden. De Prinses die gekidnapt en bevrijd wordt door Kasper - de Duitse Jan Klaassen. Of iemand die in handen valt van de kannibalen, of een Beest in het Woud dat een pizza bestelt en vervolgens probeert de pizzabezorger op te eten. Veel films gaan ook over vrouwen die gered worden door een prins op het witte paard. Die films eindigen altijd met een bruiloft, heel onbevredigend. Ik wilde in Het koude kind eens kijken wat erná gebeurt, nadat de vrouw in nood gered is.“

Marius von Mayenburg (München, 1972) is de schrijver van het toneelstuk Het koude kind (Das kalte Kind, 2002), dat morgen bij de Amsterdamse Theatercompagnie in première gaat in de regie van Maaike van Langen. Hij werkt nu bij de Schaubühne in Berlijn aan een bewerking van Shakespeares Midsummernight's Dream. Na de repetitie zit hij beneden in het theatercafé; een slanke jongen, rossig kort haar, heldere groene ogen, groen shirt met een rode horizontale streep: “Het koude kind gaat over een meisje, Lena, dat probeert uit haar gezin te ontsnappen door met een tamelijk willekeurige man, Thomas, te trouwen die haar op de wc van een café redt van een potloodventer. De prins op het witte paard blijkt als echtgenoot lelijke trekjes te hebben. Maar los daarvan, kan hij haar niet bevrijden, dat moet ze zelf doen.“

Von Mayenburg kwam veertien jaar geleden uit Beieren als student naar Berlijn. Hij studeerde middeleeuws Duits en dramaschrijven. In 1995 schreef hij zijn eerste grote toneelstuk Haarmann, gebaseerd op het leven van een Duitse seriemoordenaar die tussen 1918 en 1924 vierentwintig knapen verleidde, ze mee naar huis nam en ze in de roes van de liefdesdaad de keel doorsneed. Helaas voor Von Mayenburg draaide in de Duitse bioscopen net een film over hetzelfde onderwerp, Der Totmacher, waardoor er voor een opvoering van zijn toneelstuk geen belangstelling was. Hij werkte intussen als acteur en regisseur, onder meer bij Die Baracken, een klein theater waar ook regisseur Thomas Ostenmeier aan verbonden was.

In 1998 kwam plotseling het succes met zijn eerste opgevoerde toneelstuk Brandkoorts (Feuergesicht, 1998), een geestig en snel drama over pubers in opstand tegen hun ouders, in onvoorwaardelijke oorlog met de wereld der volwassenen. De zoon koestert een hechte, incestueuze band met zijn zuster. Als deze een relatie krijgt met een conformistische jongen, steekt de zoon in woede verschillende gebouwen in brand, de school, de fabriek, de gebouwen die symbool staan voor de dictatuur van de volwassenen.

Kleutermoord

Von Mayenburg schrijft gewelddadige verhalen over dolende jonge mensen, veelal rechtstreeks aan het publiek verteld, in nuchtere, korte zinnen en korte, snelle scènes. Zijn werk zit vol agressieve personages; moordenaars in Turista, Het koude Kind en Haarmann, een brandstichter in Brandkoorts, een potloodventer in Het koude kind. Von Mayenburg: “Als ik naar het theater ga, wil ik een goed gevecht zien. Theater is conflict, en je hebt agressieve personages nodig om de lont aan te steken. Gek genoeg ben ik van huis uit een beroerde conflict-specialist. Ik ben altijd de loser. Pas als een conflict voorbij is, bedenk ik alle sterke opmerkingen die ik had moeten maken.“

Sinds Brandkoorts geldt Von Mayenburg als een veelbelovende Duitse toneelschrijver. Hij werkt vanaf 1999 als dramaturg en huisschrijver bij de belangrijke Berlijnse Schaubühne, waar zijn stukken worden geregisseerd door artistiek leider Thomas Ostermeier en de Vlaming Luk Perceval. Diens vorige gezelschap Het Toneelhuis voerde drie van Von Mayenburgs stukken op: Brandbakkes (Brandkoorts op zijn Vlaams), de oerversie van Het koude kind, en Turista (2005), een ambitieus stuk voor vierentwintig acteurs met vijf nationaliteiten, over een kleutermoord op een camping en hoe verschillende Europese families daar op reageren. Die camping staat volgens Von Mayenburg losjes symbool voor de EU.

Het koude kind portretteert vier verschillende echtparen: het bruidspaar Johan en Lena, de ouders van Lena, haar jongere zuster Tine met de tegenstribbelende potloodventer Henning, en twee vrienden van Johan die het verhaal vertellen: Werner en Silke. Von Mayenburg: “Ik wil verschillende stadia van een huwelijk laten zien: de jongen en het meisje die nog nauwelijks verkering hebben, de jonggetrouwden, de ouders die met pensioen gaan - de nadagen van het huwelijk. Werner en Silke zitten in de middenpositie: ze zijn een paar jaar getrouwd en ze zitten vast. Ze hebben geen kinderen, daarom loopt Werner rond met een imaginair kind, een pop die hij liefdevol verzorgd en beschermt. Voor zijn vrouw heeft hij geen oog meer. Ik ken verschillende jonge moeders die na drie jaar volledig opgebrand zijn, grauwe gezichten, doorwaakte nachten, terwijl de vaders vrolijk doorwerken en fris blijven. Het leek me aardig om dat rolmodel eens om te draaien.“

De vrouw, Silke, heeft een andere uitweg uit dit uitzichtloze huwelijk gekozen: ze bemoeit zich sterk met het pas getrouwde paar. Met Johan kan ze het geluk niet krijgen, daarom probeert ze het uit een ander paar te halen: “Zo zie ik het vaak om me heen. Zodra twee mensen getrouwd zijn, begint de omgeving als een vampier het geluk uit ze te zuigen. Jonggehuwden krijgen geen privé-leven, alles wat ze doen is onderwerp van publiek debat. Als de vrouw na een paar maanden nog niet zwanger is, beginnen de mensen om haar heen vragen te stellen: waarom heb je nog geen kind? Als er wel een kind is, begint iedereen zich daarmee te bemoeien. Iedereen wil aan de jonggehuwden zitten, om ze te toetsen aan het ideaalbeeld, om mee te proeven van het veronderstelde geluk.“

Von Mayenburgs stukken gaan hoofdzakelijk over families, de jonge mensen in zijn werk proberen allemaal los te komen van hun ouders en de knellende familiebanden. In Brandkoorts zit veel verzet tegen de ouders, en ook in Het koude kind worstelen twee dochters met hun ouders, de jongste dochter Tine om de goedkeuring en aandacht van haar vader te krijgen, Lena om juist diens agressieve bemoeizucht te ontwijken.

Von Mayenburg: “Ik houd van families op toneel. Als ik twee ouders en een kind rond een tafel zet, zal iedereen in de zaal dat onmiddellijk herkennen. Ik hoef niet zoveel uit te leggen. Families bieden mij diepere conflicten dan andere relaties, omdat je niet kunt onsnappen aan een familie. Je kunt wel roepen: “Ik haat je! Je bent mijn vader niet meer!' Maar wat betekent dat? Zelfs als je je vader nooit meer ziet, door weg te lopen of hem te vermoorden, blijft hij je vader.“

Huiskamers

“De essentie van een karakter kun je vinden door naar de familie te kijken. Als iemand mij vertelt dat hij een zuster heeft, wil ik meteen alles van haar weten. Laatst zat ik met een sterke, felle vrouw te praten. We hadden een stevige discussie. Halverwege werd ze gebeld op haar mobieltje. Tot mijn verbijstering steeg haar stem onmiddellijk een paar octaven omhoog, ze kreeg een kleine bange kinderstem. In het korte telefoongesprekje was ze heel defensief, ze zei wel twintig keer sorry. Toen ze ophing begon ze te huilen. Het was haar vader, zei ze. En door dat korte gesprekje met haar vader begreep ik meteen meer van haar: ze had een strenge vader die haar nooit accepteerde zoals ze was. Daarom was ze zo fel, ambitieus en aantrekkelijk.

“Onze beschaving is zo georganiseerd dat er zo min mogelijk tragedies plaatsvinden. Wij gedragen ons zo netjes mogelijk, en als er toch iets misgaat, komt de brandweer, de politie of de ziekenwagen. Geweld hebben we gedelegeerd aan de staat, zelf hoeven we niet meer te doden. Maar verborgen in de huiskamers bestaat nog een geheime wereld waarop de maatschappij nauwelijks invloed heeft. Daar vinden de grote tragedies plaats. Het familieleven ligt dichter bij de natuur, het is een oeroude, onbeschaafde wereld. Als tragedieschrijver moet je daar wezen.“

Hoe is Von Mayenburg zelf gevormd door zijn familie? ,,Ieder mens draagt de geschiedenis van zijn voorouders op zijn schouders, en dat geldt helemaal voor Duitsers. Mijn ene grootvader sneuvelde als soldaat in de Tweede Wereldoorlog, de andere kwam getraumatiseerd terug. Mijn vader is geboren in Dresden. Toen hij zes was, werd de stad door een bombardement vernietigd. Hij groeide op in een verwoeste stad. Hij heeft altijd met het besef geleefd dat zijn wereld van het ene op het andere moment vernietigd kon worden. Ik heb die specifieke angst niet, maar opgroeien naast die grote angsten heeft me wel getekend.“

Dresden komt terug in zijn stuk Eldorado, waarin een echtpaar in een door oorlog verwoeste stad leeft. De man, een ontslagen arbeider in een fabriek voor invalidenhulpstukken, doet iedere dag alsof hij naar zijn werk gaat en probeert een ideale huisje-boompje-beestje-wereld voor zijn vrouw te bouwen. Maar de werkelijkheid ontkennen werkt maar voor even.

“Dat een mens door zijn familie wordt getekend wil natuurlijk niet zeggen dat hij onontkoombaar verdoemd is, als door het lot in Griekse tragedies. Iedereen zeult zijn familie mee, iedereen kiest echter een eigen manier om daarmee te leven. Je moet jezelf bevrijden, net als Lena.“

“Het koude kind' door de Theatercompagnie, t/m 1 juni in het Compagnietheater, Kloveniersburgwal 50, Amsterdam. Inl. 020-5205320 of www.theatercompagnie.nl.