De volmaakte Russische ziel

Sergej Rachmaninov gold tijdens zijn leven (1873-1943) als een vooraanstaand laatromantisch componist en als een van de grootste pianisten ooit. Omdat hij echter niet tot de grootste componisten werd gerekend en omdat hij in de hoogtijdagen van het modernisme doorging voor een uitgesproken representant van de voorbije Romantiek, werd zijn muziek in deze decennia door kenners nooit hoog aangeslagen, al was een handvol werken zeer geliefd bij het grote publiek. Die reputatie veranderde een kwart eeuw geleden. De sluimerende afkeer van het modernisme kwam uit de fles en klassieke vormen als symfonie en concert plus een romantisch gevoel voor harmonie, spanning en ontspanning werden opnieuw bon ton.

Rachmaninov had veel baat bij deze ommekeer. Zijn status in de overzichtswerken steeg en veel van zijn composities raakten ingeburgerd. Door die verandering werd de Rus ook interessant voor onderzoekers. Het nieuwe boek van de Engelse muziekpublicist Max Harrison is de omvangrijkste levensbeschrijving tot nu toe, met zeer veel nieuwe informatie. De breedte gaat voor de diepte; het leggen van verbanden wordt aan de lezer overgelaten. De auteur schildert de twee gezichten van Rachmaninov: voor de schermen een classicist met een romantisch gemoed die oogde als een begrafenisondernemer en een magistraal, maar koud en onemotioneel spelende pianist. Achter de schermen was hij een hyperemotioneel mens die muziek omschreef als “een kalme maneschijnnacht en het ruisen van de zomerbladeren.'

Voor veel nieuwe bewonderaars is de Rus de volmaakte belichaming van de Russische romanticus die met zijn religieuze ziel onder zijn arm loopt en de klassieke regels inzake proporties van kunstwerken bij voorkeur aan zijn laars lapt. Rachmaninovs religieuze koorwerken, vóór 1980 amper bekend, zijn nu veelvuldig te horen. Harrison noemt ze “donker, klankrijk, intens en nooit expliciet expressief'. Verander donker in licht en nooit in vaak en we hebben de koorklank van de nu overbekende Arvo Pärt - waardoor Rachmaninov klinkt als een Pärt avant la lettre. Helaas gaat Harrison niet op de banden met de hedendaagse muziek in, maar dankzij een overvloed van feiten, visies en nuances kan zijn boek tot nader order gelden als de standaardbiografie over deze componist.

Max Harrison: Rachmaninoff. Continuum, 422 blz. 42,-

    • Emanuel Overbeeke