De Opstand is verloren

De Tachtigjarige Oorlog is geschiedenis in pracht en praal. Dat is de inname van Den Briel, het beleg van Alkmaar of de moord op Willem van Oranje. Een strijd van goed tegen kwaad, van Hollanders tegen Spanjaarden, maar ook een gevecht dat tegelijkertijd een godsdienst- en een burgeroorlog was. In Waar is de Tachtigjarige Oorlog gebleven? neemt Jan Blokker de lezer mee op zoek naar plaatsen in Nederland (en een beetje België) waar zich in de 16de en 17de eeuw deze strijd afspeelde.

Zelf maakte Blokker deze trip voor de eerste keer in de jaren zestig van de vorige eeuw langs plekken als Heiligerlee, Leiden en Geertruidenberg. Deze reis kriskras door Nederland heeft hij opnieuw gemaakt, en op het eerste gezicht heel aanstekelijk voor de lezer opgediend. Geen zwaarwichtig vertoog, maar een verhaal als een zomerjurkje, fris en vrolijk. Als een ouderwetse bevlogen onderwijzer vertelt hij over veldslagen, verraad en victorie. De Opstand is bij Blokker een persoonlijke passie. Bladerend in oude geschiedenisboeken voelt hij “oud Nederlands bloed' door zijn aderen vloeien. Jammer is dat tekst, illustraties en foto's (van Eddy Posthuma de Boer) zo tussen de kaftjes zijn geperst.

Dit schoonheidsfoutje verbleekt bij een ander aspect dat, naarmate Blokker op zijn reis vordert, gaat irriteren. Zijn boek is ook een kritiek op ons historisch besef, de gebrekkige omgang met geschiedenis in het algemeen en de Tachtigjarige Oorlog in het bijzonder. Blokker verandert hier van een vriendelijke causeur in een schoolmeester die klagend en nostalgisch terugblikt naar weleer. Volgens hem is Nederland de Tachtigjarige Oorlog kwijt. De Opstand is verloren gegaan in materiële zin, want in het (stedelijke) landschap zijn er nauwelijks sporen meer terug te vinden. Dat is maar ten dele waar. Problematischer is dat, als er al een standbeeld of plaquette aan de Opstand herinnert, dit zo weinig voorstelt. De plaat die koningin Wilhelmina in 1922 aanbracht bij de 350ste herdenking van de inname van Den Briel is een monumentje van “niks' en over de slag op de Mokerheide is slechts “een voetnoot in een recreatiepark' te vinden.

Ook zou de Opstand uit het collectieve geheugen verdwenen zijn. Jongeren van nu leren de geschiedenis niet meer zoals Blokker die op school heeft gehad. Nee, allicht. Maar Blokker gaat hier wel voorbij aan recente pogingen om het geschiedenisonderwijs nieuwe impulsen te geven. En er verschenen de afgelopen jaren diverse populariserende publicaties over de betekenis en de sporen van de Tachtigjarige Oorlog in de provincie. Tenslotte, dat steden als Den Briel en Leiden jaarlijks een levendige historische herdenking kennen, ontkent Blokker niet. Maar met dergelijke folklore heeft hij weinig op; hij verlangt naar een nationale herdenking.

Als reisgids is zijn werk een leuke aanzet. Maar dan graag zonder het moraliserende, mopperende en tot op de draad versleten vertoog over onze gebrekkige omgang met geschiedenis.

Jan Blokker: Waar is de Tachtigjarige Oorlog gebleven? Foto's Eddy Posthuma de Boer. De Harmonie, 201 blz. 19,90