Brigitte Bardot der Platanen

Madrid. Er waart een spook door Europa. Het duikt op bij pleinen en musea en heeft het gemunt op architecten. Vooral als ze Álvaro Siza heten. “Eerst in Amsterdam en nu Madrid. Op de een of andere manier ben ik voorbestemd voor ellende“, constateert de Portugese architect droogjes. We hebben net een persconferentie achter de rug waarin Siza, zijn werkploeg, de burgemeester en wethouders de laaiende rel proberen te bezweren die is ontstaan rond de toekomst van het Paseo del Prado, Madrids lommerrijke stadsavenue.

Barones Carmen Thyssen Bornemisza Baroness Carmen Thyssen, from Spain, talks to journalists while walking surrounded by bodyguards towards a demonstration against a planned restructuring of the Spanish capital's main boulevard, requiring mature trees to be uprooted and moved, caused an unlikely alliance between a baroness and environmentalists at a protest in central Madrid, Saturday, May 6, 2006. The protest took place near a landmark museum that houses her late husband's former art collection.(AP Photo/Daniel Ochoa de Olza) Associated Press

Álvaro Siza won vier jaar geleden de open inschrijving voor de herinrichting van het Paseo del Prado. Hij paste mooi in het rijtje toparchitecten dat het museale centrum van Madrid onder handen neemt: Rafael Moneo doet de uitbreiding van het Prado-museum, Jean Nouvel nam de nieuwe vleugel van het Reina Sofia-museum voor zijn rekening. Siza's ploeg werkte vier jaar aan het prestigeproject. De procedurele rondes van raadpleging, suggesties en bezwaren verliepen op rolletjes. De omliggende musea dienden geen bezwaren in, niets stond een mooie herindeling in de weg.

Totdat twee weken geleden een barones aankondigde dat ze zich aan de platanen van het Prado zal ketenen of er desnoods in zal klimmen.

Carmen “Tita' Cervera, barones Thyssen Bornemisza, weet zeker dat bomen praten en “golven' uitzenden. Ze was afgelopen weekeinde het bruisende middelpunt in een protestbijeenkomst tegen de plannen voor de herinrichting. Want Madrids lommerrijke stadsavenue dreigt 700 bomen kwijt te raken, zo wist de “vice-presidente voor het leven' van het Thyssen-museum aan het Paseo del Prado te vertellen. Het Thyssen-museum, waarin het grootste deel van de collectie van wijlen haar man is ondergebracht, raakt zo niet alleen de schaduw kwijt van de platanen die er nu staan, maar krijgt tevens een ronkende verkeersader voor de deur, aldus de barones. De voormalige schoonheidskoningin (miss Spanje 1961) zal de bomen verdedigen met haar eigen lichaam.

Wie afgelopen zaterdag op een adellijke klimpartij in de bomen had gerekend, kwam bedrogen uit. In een wit broekpak met roze schoenen van Chanel, een nogal groot uitgevallen medaillon van de Maagd van Guadalupe op haar ruime decolleté, was de barones er duidelijk niet op gekleed. Het enthousiasme van buurtbewoners, milieubeschermers en stadsactivisten was er niet minder om. “Ik zal jullie stem zijn“, riep ze de menigte geëmotioneerd toe. “Tita als burgemeester!“ schreeuwde de menigte terug. Tita, altijd al prominent aanwezig in Spanje's roddelpers, haalde nu alle voorpagina's. Wat Brigit Bardot was voor de zeehondjes, is de barones Thyssen voor de platanen, zo is al opgemerkt.

Twee dagen later moet de Portugese geestelijk vader van de herinrichting er eens diep om zuchten. Tijdens de persconferentie heeft hij op zijn notitieblok een paard geschetst met een naakte Amazone op zijn rug. Siza heeft het allemaal al een keer gezien. Voor het Stedelijk Museum in Amsterdam maakte hij een nieuwe vleugel, toen de deelraad het Museum-plein ineens omgooide op een wijze die zijn ontwerp doorkruiste. Er kwam een nieuw ontwerp, en weer één, omdat de gemeente meer vierkante meters wilde. En toen kwam er een nieuwe wethouder die het helemaal weer anders wilde aanpakken. De architect gaf er de brui aan. Zeven jaar werk naar de ratsmodé. Nog een geluk dat hem het gedoe met het Rijksmuseum bespaard is gebleven. Nu mochten zijn Spaanse collega's Cruz en Ortiz dat fietspad er in tekenen na een heftig buurtprotest.

Bij het Paseo del Prado is het een barones, maar de commotie is er niet minder om. Ze kletst uit haar nek, zoveel althans viel op te maken uit de diplomatieke toelichting van het architectenteam. Er werd zelfs een boomingenieur bijgehaald om duidelijk te maken dat er geen een boom sneuvelt als gevolg van de plannen. Wel worden er 691 gekapt, maar die stonden wegens ziekte of omvalgevaar sowieso op de nominatie.

Voor het overige lijken Siza en zijn ploeg met zorg en smaak de ruimte tussen de musea te willen aanpakken. Samen met stadsgeschiedkundigen is ernaar gestreefd om de wandelpromenade terug te brengen die de Paseo del Prado eeuwenlang was, voordat zij werd geofferd aan de verkeersstroom van de twintigste eeuw. De maquettes laten een breed en boomrijk kuiergebied zien. Er komt een losstaand fietspad, mooi voor rollerskates. Het trottoir aan de Thyssenkant wordt meer dan verdubbeld, de huidige achtbaans verkeersweg gehalveerd.

Is dat nou niet zuur, vraag ik Siza: vooruitstrevend architect, product van de Anjerrevolutie, altijd ontwerpen gemaakt die inspraak beogen en rekening houden met de omgeving. En nu is het diezelfde bemoeienis die het vrijwel onmogelijk maakt om iets van allure te verwezenlijken? Siza vindt van niet. Dit is geen inspraak. Er worden, zoals gebruikelijk, spelletjes gespeeld. In de protesten doken de namen op van de architecten die gepasseerd zijn met hun ontwerp voor het Paseo del Prado. Politiek is Madrid een mijnenveld. En met de immense openbare werken die de huidige burgemeester heeft gestart, kankeren de Madrilenen meer dan ooit over de permanente bouwput waarin hun stad is veranderd. Een barones met bomen is dan al snel katalysator van de volkswoede. “Het huidige gevaar is niet inspraak en democratie“, zo constateert Siza. “Het is goedkoop populisme dat om zich heen grijpt en zich van geen democratische procedure iets aantrekt.“

Met succes, zo blijkt. Geschrokken door de golf van publiciteit na de boomactie van de barones verlengde burgemeester Ruiz-Gallardón de inspraak- en bezwaarprocedure met een half jaar. Triomfantelijk liet “Tita' Cervera weten dat het Thyssen-museum zeker niet achter zal blijven in zijn bezwaren. Voor Siza is het duidelijk: niet nog een Stedelijk Museum en Museumplein. “Die bomen zijn een excuus om het hele plan open te breken. Dat kan. Maar met een andere architect.“

    • Steven Adolf