Anti-Sovjet schrijver

DoorArthur Langeveld

De schrijver van een meesterwerk over het sovjet-systeem, zo kun je de woensdag in Moskou overleden Aleksandr Zinovjev nog het beste noemen. Zinovjev, logicus, schrijver en dissident, werd in 1922 geboren. De hele oorlog diende hij in het Rode Leger en na afloop vervolgde hij zijn al voor 1941 begonnen studie filosofie en logica. In de jaren vijftig en zestig gold hij als een van de meest vooraanstaande logici ter wereld. In de jaren zestig werd hij benoemd tot hoogleraar logica aan de universiteit van Moskou. Zinovjevs probleem was dat filosofie in de Sovjet-Unie bijna synoniem was met ideologie en dat die ideologie de pretentie had wetenschappelijk te zijn. Zinovjev toonde keer op keer de volslagen onwetenschappelijkheid van het marxisme-leninisme aan, wat hem regelmatig in conflict bracht met de autoriteiten. In 1974 kreeg hij een ‘Berufsverbot’. In de vrije tijd die hiervan het gevolg was schreef hij in een half jaar tijd zijn belangrijkste literaire werk, het omvangrijke Gapende hoogten, een enorme verzameling grappen, anekdoten, gedichtjes, zoals Russische intellectuelen die elkaar in die jaren in hun keukentjes plachten te vertellen. Het boek heeft als plaats van handeling een fictief land dat je met ‘Klotonië’ kan vertalen en figuren die namen dragen als Chef en Klodderaar. De logicus in Zinovjev verloochent zich er geen moment.

In 1978 wordt hij gedwongen de Sovjet-Unie te verlaten. In het Westen volgen nog talrijke boeken volgens het stramien van zijn eersteling. Zinovjevs productie is zo hoog dat geen criticus en geen lezer het bij kan houden. Geen van zijn latere werken haalde het echter bij het overrompelende Gapende hoogten.

In de jaren tachtig komt Zinovjev steeds kritischer tegenover het Westen te staan, maar ook tegenover de nieuwe ontwikkelingen in Rusland. Voor Gorbatsjov had hij geen goed woord over, de perestrojka noemde hij consequent de ‘katastrojka’. In het Westen ziet hij ontwikkelingen op gang komen die hij maar al te goed uit de Sovjet-Unie kende. Breekpunt was voor hem de oorlog tegen Servië. De agressie van de VS en de NAVO was nu zonneklaar. In 1999 keerde hij naar Rusland terug, waar hij in talrijke interviews waarschuwde tegen het perfide Westen dat eropuit was het vernederde Rusland definitief de nek om te draaien.

Maar al het aanvechtbare dat Zinovjev de afgelopen twintig jaar heeft uitgekraamd mag ons echter niet blind maken voor het feit dat Gapende hoogten een meesterwerk is dat het sovjet-systeem op hilarische wijze tot op het bot fileert.

    • Arthur Langeveld