Neem voorbeeldfunctie serieus, overheid!

Procureur-generaal Dato Steenhuis zou zijn chauffeur vaak te hard laten rijden.

De affaire schaadt het imago van het OM, alleen al omdat de informatie gelekt is.

Tweede-Kamerleden hebben de afgelopen dagen al zeer kritisch gereageerd op het nieuws dat procureur-generaal Dato Steenhuis zijn chauffeur volgens diens verklaring met grote regelmaat de snelheidsregels liet overtreden en daarbij files rechts passeerde met gebruikmaking van zwaailicht en sirenes. Als dit waar blijkt te zijn, moet Steenhuis vertrekken, aldus verbolgen leden van de Kamerfracties van de PvdA en LPF. Of het waar is, moet nog blijken.

Los daarvan roept de affaire een aantal boeiende vragen op. In de eerste plaats de manier waarop deze affaire naar buiten kwam. Een journalist krijgt inzage in een strafdossier en publiceert daarover. De betrokken journalist heeft dat dossier natuurlijk niet bij het oud papier gevonden.

Er is bewust gelekt vanuit het openbaar ministerie. Lekken gebeurt meestal niet uit geldelijk gewin of gewichtigdoenerij. Meestal is het motief betrokkenheid bij het onderwerp of emotie over de gang van zaken. Dat mensen bij openbaar ministerie of rijksrecherche bewust lekken naar de media, is reden tot zorg over het besef van integriteit bij deze diensten. Dit gevoegd bij alle strafrechtdossiers die de laatste jaren naar buiten zijn gekomen, maakt lekken een van de belangrijkste problemen van het openbaar ministerie.

Lekken om emotionele redenen is overigens best begrijpelijk. Het onderzoek naar het rijgedrag van de chauffeur loopt al bijna een jaar. Het incident kwam in juni 2005 naar buiten, toen burgers klaagden over het rijgedrag van een dienstauto van wat toen nog gedacht werd een politieagent te zijn. Dat het onderzoek naar deze zaak zo lang moet duren, roept vraagtekens op. Justitie heeft zaken die vele malen ingewikkelder zijn en die toch binnen een jaar zijn afgehandeld. Kennelijk vonden mensen binnen het openbaar ministerie dat deze zaak wel heel erg traag werd afgehandeld en waren zij verontwaardigd over een vermeende voorkeursbehandeling voor Steenhuis. Daarom besloten zij kennelijk tot deze - overigens niet goed te praten - anonieme klokkenluidersactie.

De derde vraag betreft het voorbeeldgedrag van de hoogste leiding van het openbaar ministerie. De affaire geeft aan dat het onderwerp “voorbeeldgedrag' niet hoog op de agenda van het hoogste gezag van het OM staat. Veiligheidsoverwegingen worden aangevoerd als argument voor het voeren van zwaailicht en sirenes in de dienstauto's van de leden van het college van procureurs-generaal. Het argument is niet erg overtuigend. Een zwaailicht biedt weinig extra veiligheid. Of zie ik het verkeerd en beschikken alle auto's van functionarissen die potentieel gevaar lopen over zwaailicht en sirene?

De chauffeur beschikt over een politielegitimatiebewijs en droeg tot voor kort een politie-uniform, zonder over de opleiding of bekwaamheden voor dat ambt te beschikken. Dit alles roept een sfeer op van voorrechten die geen wettelijke basis hebben en vooral tot doel hebben een geur van voornaamheid aan de functie van de PG te geven. Erger is het slechte voorbeeld dat uitgaat naar de organisatie. Het gaat uit van de misvatting dat voor de bazen andere wetten gelden dan voor het lagere personeel.

Een integriteitsprobleem in de top van het OM is desastreus voor de positie van de strafrechtelijke vervolging. Het probleem wordt alleen maar erger gemaakt door niet snel op de publicatie te reageren en de affaire doeltreffend en gezaghebbend naar de prullenbak te verwijzen.

Minister Donner (Justitie) volstaat met de mededeling dat de zaak onder de rechter is. Dat mag juridisch juist zijn, maar het laat wel het publicitaire probleem van de aantasting van de integriteit dooretteren.

Uit deze affaire blijkt dat de overheid nog steeds worstelt met het onderwerp integriteit. Een van de belangrijkste onderdelen daarvan is de voorbeeldfunctie van leidinggevenden. Wie faalt bij zijn voorbeeldgedrag gooit zijn eigen gezag te grabbel. Overheden moeten daarom meer werk maken van het voorbeeldgedrag van leidinggevenden, zowel van politieke bestuurders als topambtenaren.

Ton Horrevorts is directeur van HMSmanagement te Den Haag en adviseert overheden over “good public governance'.

    • Ton Horrevorts