Verleden bijzaak voor Van Ardenne

Herdenkingstoespraken moeten het publiek oproepen stil te staan bij het verleden.

CDA-minister Van Ardenne speculeerde over de toekomst.

Herdenken kan op vele manieren, zo bleek ook weer op 4 en 5 mei van dit jaar. Opvallend was de toespraak van minister voor Ontwikkelingssamenwerking Agnes van Ardenne (CDA). Op uitnodiging van het Nationaal Comité Herdenking Capitulaties 1945 Wageningen sprak ze oorlogsveteranen, oud-verzetsstrijders en andere genodigden toe tijdens een herdenkingsbijeenkomst op 5 mei.

Aan het begin van haar toespraak benadrukte de minister dat we herdenken om ‘de herinnering levend te houden'. Dit gaat het best door het ‘persoonlijke verhaal' centraal te stellen. Dan pas krijgt vrijheid betekenis en kunnen mensen - met name jongeren - er iets mee.

Persoonlijk en menselijk - tot dan toe klonk alles goed. Maar vervolgens sloeg ze de plank mis. ‘Door het verleden met ons mee te dragen’, vervolgde ze, ‘zijn wij beter voorbereid op de toekomst. Beter voorbereid wanneer de donkere wolken van onvrijheid opnieuw aan de horizon verschijnen.’ Om ons voor dit onheil te waarschuwen, greep ze terug naar de decennia voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog. De wereld van vandaag vertoont volgens de minister ‘angstige' gelijkenissen met die van toen. Aanleiding voor Van Ardenne om te waarschuwen voor een herhaling van de geschiedenis. Hierbij refereert ze aan een vorig jaar verschenen artikel van de omstreden historicus Niall Ferguson in Foreign Affairs. In navolging van Ferguson stelt de minister dat ‘de toekomst van onze eigen wereld wel eens minder voorspelbaar en voorspoedig [zou] kunnen zijn dan we dachten.’ Ze ziet een historische parallel in de opkomst van terroristische organisaties: ‘Toen de Bolsjewieken van Lenin, nu het Al-Qaeda van Bin Laden.’

Afgezien van het feit dat het trekken van historische parallellen een speculatieve en onhistorische bezigheid is, is het moment waarop de minister dit doet zeer ongelukkig. Herdenken betekent stilstaan bij dat wat is gebeurd. We herdenken niet om op basis van het verleden voorspellingen te doen over wat misschien zou kunnen gebeuren. Zeker niet wanneer herdenken in het teken staat van oorlogsleed. Zo'n instrumentalistisch gebruik van het verleden ontdoet het herdenken van zijn essentie: stilstaan bij het verleden zelf.

Merel Klein is student geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

    • Merel Klein