Geen plaats voor een 'tweede zon' in China

De eenzijdige Chinese benoeming van twee bisschoppen irriteert Rome.

De regering en het Vaticaan strijden om het gezag over de katholieken in het land.

Ansichtkaarten met afbeeldingen van de maagd Maria met Jezus in een ‘vaderlandslievende’ katholieke kerk in Peking. Foto AP A shopkeeper at a religious store arranges postcards showing a Chinese depiction of Virgin Mary shortly after mass at one of Beijing's state controlled churches in China Friday May 5, 2006. The Vatican has lashed out at China, announcing the excommunication of two bishops who were ordained by Beijing's state-controlled church without Pope Benedict XVI's consent and deploring what it called coercion against the prelates. Benedict's first major political clash since his election as pontiff a year ago dimmed hopes for any re-establishment soon of official ties between the Holy See and Beijing that ended after officially atheist communists took control of China in 1949. (AP Photo/Elizabeth Dalziel) Associated Press

In totaal 133 landen bezocht de vorig jaar overleden paus Johannes Paulus II gedurende zijn 27-jarig pontificaat. Maar het land met het grootste inwonertal ter wereld was daar niet bij. Graag was paus Johannes Paulus II ook naar China afgereisd, maar het Vaticaan en de regering in Peking konden het nooit eens worden over normalisering van de betrekkingen. En door een 'blunder' van de Heilige Stoel in 2000, in de woorden van sommige Vaticaan-watchers, raakten de kansen op een bezoek helemaal verkeken.

Uitgerekend op 1 oktober van dat jaar namelijk - op de dag dat communistisch China de proclamatie van de Volksrepubliek herdenkt - verklaarde het Vaticaan 120 Chinese en westerse 'martelaren' heilig, die in China werden gedood tijdens de Bokseropstand (1899-1901). Dat was een affront voor Peking. In zijn officiële geschiedschrijving geldt de Bokseropstand als een gerechtvaardigde strijd tegen imperialistische mogendheden. Ondanks latere verontschuldigingen voor deze veronachtzaming van Chinese gevoeligheden, kreeg de paus geen uitnodiging meer.

De pijnlijke aanvaring uit 2000 is illustratief voor de delicate verhoudingen tussen China en het Vaticaan, waarbij periodes van toenadering achter de schermen worden afgewisseld met periodes van openlijke vijandelijkheid en wederzijds wantrouwen. Vorige week werd met de eenzijdige Chinese creatie van twee bisschoppen (in Kunming en Wuhu) duidelijk dat op dit moment de confrontatie weer wordt gezocht - terwijl sinds het aantreden van paus Benedictus juist opnieuw werd gespeculeerd over een pausbezoek. De wijding van de twee bisschoppen gebeurde nadrukkelijk zonder instemming van het Vaticaan. Na eerdere benoemingen waarbij het Vaticaan wél werd betrokken, vat Rome dat op als openlijke provocatie. Het Vaticaan dreigde de nieuwe bisschoppen, en de twee die hun beëdiging leidden, te excommuniceren. Donderdag ventileerde de paus in een ongewoon felle verklaring zijn 'grote ongenoegen'.

De katholieke kerk en het communistische bewind in Peking verschillen over veel kwesties van mening, zoals abortus en geboortebeperking. Ook speelt steeds de kwestie-Taiwan. In 1951 verjoegen de communisten de pauselijke vertegenwoordiger omdat hij de katholieken had opgeroepen tot verzet tegen Chinese bemoeienis met de Koreaanse oorlog. Het Vaticaan verplaatste zijn nuntiatuur naar Taiwan. Peking wil nu dat het Vaticaan de diplomatieke banden met Taiwan verbreekt en de Volksrepubliek erkent als het enige China. Daar is het Vaticaan wel toe geneigd.

Maar de belangrijkste strijdvraag blijft wie (op aarde) het hoogste gezag vertegenwoordigt voor de rooms-katholieke gelovigen: de paus of de regering. In China zijn tien tot vijftien miljoen katholieken. Van hen zijn vier tot vijf miljoen aangesloten bij de officiële, door de staat gecontroleerde 'vaderlandslievende' kerk. Maar de meesten belijden hun geloof in schuilkerken. Zij riskeren zware straffen, blijkt elk jaar uit rapportages van mensenrechtenorganisaties.

De onderdrukking van het 'vrije' geloof vloeit voort uit ideologische afkeer tegen religie, maar wordt vooral ingegeven door angst voor verlies van controle. Daarom ook wordt de spirituele beweging Falun Gong hevig vervolgd. Die wordt beschouwd als een bedreiging voor het communistische gezag, en oncontroleerbare katholieken kunnen eenzelfde bedreiging vormen. Overigens geldt die angst niet alleen de communistische regering: een vroegere keizer werd bij de komst van de eerste missionarissen in China door zijn raadgever al gewaarschuwd voor het gevaar van 'twee zonnen' aan de hemel.

Toch was recent juist sprake van toenadering. Steeds meer bisschoppen van de 'vaderlandslievende' kerk vroegen en kregen ook de zegen van de paus. Gisteren werd een assistent-bisschop met toestemming beëdigd in Shenyang. Waarom besloot de officiële Chinese kerk dan toch het Vaticaan ostentatief te negeren?

De Hongkongse kardinaal Joseph Zen Ze-kiun reageerde woedend op de 'brute' stap van Chinese zijde. Volgens hem moet de paus de dialoog met Peking nu helemaal aangaan, wil hij als Heilige Vader zijn autoriteit onder de gelovigen niet verliezen.

Sommige waarnemers hebben wel een verklaring voor de Chinese verharding, en wijzen juist op kardinaal Zen. Als bisschop heeft Zen de pro-democratiebeweging in Hongkong altijd gesteund en de godsdienstknevel in China scherp bekritiseerd. Dat het Vaticaan juist hem in maart tot kardinaal verhief, met een plicht tot absolute gehoorzaamheid aan de paus, is in communistische ogen net zo'n blunder als de heiligverklaringen in 2000. Peking wil geen tweede zon, ook niet in Hongkong.