Voorkom kloof tussen de democratieën

We hebben veel aan de VS te danken. Daarom moeten Europeanen niet anti-Amerikaans worden.

Europa van Amerika losmaken, dat is alsof je Europa zelf in tweeën deelt. Er bestaat een breed spectrum van anti-Amerikaanse opvattingen, waarover ik hier alleen maar zeg dat Amerika het hoofd heeft geboden aan het Duitse nationaal-socialisme en aan de verbreiding van het Sovjet- en het Chinese communistische bewind - kortom, aan alle mogelijke pogingen tot totalitaire overheersing -- en dat het ze allemaal heeft verslagen. Zonder de VS zou er nu in Europa helemaal geen democratie zijn. Als de huidige Amerikaanse president iemand niet helemaal bevalt, dan is het een geruststellende gedachte dat ook deze president door de Amerikaanse burgers kan worden weggestemd. Noch de VS noch Europa kunnen het zich op den duur veroorloven om tegen de ander in te gaan.

Zeker, de betrekkingen zijn verre van soepel. Ten dele komt dat doordat Amerika feitelijk één grote nationale staat is: ondanks zijn meervoudige naam drukken de besluiten van één regering en één president er de wil van het geheel uit. Wanneer het veelkoppige Europa dat doet, moet het eerst zijn vele koppen bij elkaar steken - een tijdrovende procedure, die de vaart eruit haalt. Maar 'later' wil niet zeggen 'nooit'. Een land meet zich een optreden aan dat past bij zijn omvang. Ingezetenen van grote landen zijn anders dan die van kleinere landen, elk heeft zijn eigen kenmerkende mentaliteit en manier van doen, en ik durf niet te voorspellen of er ooit een tijd zal komen dat de twee niet op elkaars zenuwen werken.

Als inwoners van een klein land hebben wij het veelvuldig over hoe klein wij zijn, uit angst dat wij dus provinciaal zijn. Om die schijn af te wentelen, troosten wij ons met onze innerlijke diepgang en geheimzinnige intieme kwaliteiten - we lopen er zelfs een beetje mee te koop. Naar mijn idee is het mooie van een groot land dat het groot is, en van een klein land dat het klein is. Daarmee zou de kous af zijn, behalve dat wie zich groot voelt zich minder gauw op stang laat jagen dan wie zich klein voelt.

Klein zijn, geklopt worden, terugzakken tussen de zwakkelingen; dat alles leidt tot een gevoel van gekwetstheid dat moeilijk te negeren valt. Maar ook de groten kunnen zich geschoffeerd voelen, wanneer zij niet overeenkomstig hun omvang worden bejegend. Het kleine land weet maar al te goed hoe het is om gekoeioneerd te worden, en omdat het daaraan gewend is, overleeft het. Maar een groot land wordt door net zo'n schok volkomen van zijn stuk gebracht. Het is logisch dat leden van het Europese bondgenootschap altijd weer zure opmerkingen over de VS maken, achter hun rug om, en het is niet meer dan vanzelfsprekend dat Amerika gepikeerd is over de neerbuigende en ironisch-bevoogdende toon die Europa aanslaat. Een volmaakte relatie zal het nooit worden, want de Amerikaanse cultuur van uitdijende ruimte zal de Europese tijd-cultuur altijd als claustrofobisch zien, en de tijd-cultuur ziet de ruimte-cultuur als een vormeloze massa. Maar die verschillen, hoe diepgaand ook, zijn geen reden om elkaar de rug toe te keren.

Een twee meter lange Amerikaanse auteur heeft eens in de grote aula van de Sorbonne in Parijs verklaard: 'Ik ben altijd een groot vriend geweest van Frankrijk en de Franse cultuur.' Een Fin, een Griek, een Oostenrijker of een Hongaar zou zoiets niet kunnen zeggen zonder het gevaar belachelijk te klinken. Daar ben ik blij om, want ik geef altijd de voorkeur aan het understatement boven gezwollen taal. Iedereen schept voldoening in wat hij heeft.

Zonder de Anglo-Amerikanen zou Europa thans ofwel nationaal-socialistisch ofwel communistisch zijn, of verdeeld tussen beide. Als er een blijvende scheidslijn zou ontstaan tussen de democratieën van de wereld, zou dat voor ons, Midden- en Oost-Europeanen, een bedenkelijke, ja zelfs gevaarlijke afwijking van de rechte weg zijn. Zo goed als wij anti-Europese platitudes afwijzen, zo goed wensen wij niet anti-Atlantisch of anti-Amerikaans te worden. Verdeeldheid tussen de oudere democratieën is schadelijk voor de jongere.

Joods-Hongaarse schrijver. Oud-voorzitter van schrijversorganisatie PEN en voorzitter van de Berlijns-Brandenburgse Kunstacademie.

Dit is een deel van de Descarteslezing over de toekomst van Europa die Konrad dinsdag in Utrecht zal houden. De volledige tekst is vanaf woensdag 10 mei na te lezen op www.uu.nl/descarteslezing.

    • György Konrád