Voor 20 euro per dag

Filmmakers vinden in Tsjechië soelaas voor hun kostenproblemen. Na een kwijnend bestaan draait de filmindustrie er op volle toeren. Grootste succes tot nu toe is de nieuwe James Bond.

De filmset van Dune (Duna in Tsjechisch) met onder meer acteur William Hurt, eind jaren negentig door regisseur John Harrison in Tsjechië opgenomen.

Zijn moeder vond altijd dat hij Engels moest leren. Ales Bosticka vond dat altijd onzin. 'Dit is het Oostblok, moeder. Ik kan beter Russisch leren', zei hij dan. Nu, meer dan dertig jaar later, zegt Bosticka: 'Een zoon moet naar zijn moeder luisteren. Na de val van de Muur mocht ik overal naartoe, maar ik was een stomme.'

En juist nu heeft hij zijn Engels harder nodig dan ooit. Ales Bosticka is directielid van Barrandov, het Tsjechische 'Hollywood'. Buitenlandse filmmakers laten steeds vaker hun oog vallen op de elf filmstudio's vlak buiten het centrum van Praag en de muziekstudio van Barrandov in Praag zelf. Na een kwijnend bestaan in de jaren negentig draait de droomfabriek weer op volle toeren.

Het afgelopen jaar bood Barrandov onderdak aan de film Narnia, de Nederlandse productie Het Woeden der Gehele Wereld en, kortgeleden nog, aan Young Hannibal, een 'prequel' van The Silence of the Lambs (1991). Ook The Brothers Grimm, Hart's War en Dune werden er gedraaid. Maar het grootste succes is zonder meer Casino Royale, de nieuwe James Bond, waarvoor Barrandov tot en met juni is afgehuurd.

De aan elkaar grenzende studio's 5, 6 en 7 waar Casino Royale wordt opgenomen en waar Daniel Craig, de nieuwe Bond, onlangs zijn voortanden verloor tijdens een vechtscène, zijn normaal verboden terrein voor pottenkijkers. Maar vandaag staan de deuren open: de decors worden gewisseld. Vandaag geen beroemdheden op de planken, maar timmerlui. Een muurtje hier, een hekje daar.

De verhuizing van 007 naar Praag is sensationeel. Zelden was een serie films zozeer verbonden aan één locatie: Pinewood, de filmstudio in Londen. Maar nadat de Britse regering had besloten om een trits belastingvoordelen voor filmmakers te schrappen, zag James Bond, icoon van de Koude Oorlog, geen andere uitweg dan asiel zoeken in het voormalige Oostblok.

Brit of niet, ook James Bond is een koele rekenaar: de Tsjechische timmerlui die hier vandaag het decor optrekken, verdienen hooguit 20 euro per dag per man, veel minder dan hun Britse collega's.

Oliver Twist, ook very British, had die rekensom al eerder gemaakt. Roman Polanski koos Barrandov in 2004 als locatie voor zijn verfilming van het boek van Charles Dickens. Polanski liet hier in Tsjechië het oude Londen nabouwen. De vlakte achter de filmstudio, met een vrije horizon, diende als Engels heuvellandschap, met cottages en al.

Even leek het alsof ook Harry Potter zijn illustere landgenoten zou volgen. 'Maar dat was te ingewikkeld', zegt Petr Polednak, marketingdirecteur van Barrandov. 'De acteurs in Harry Potter zijn kinderen. De ouders moesten dan tijdelijk mee naar Praag.' Maar wie weet: ook Harry Potter wordt ooit volwassen.

Oliver Twist ging helemaal overstag: de film werd bijna van begin tot eind in Barrandov gemaakt. James Bond staat nog met één been in Londen. Zo gaan de opnames voor verwerking naar het filmlab in Pinewood. 'Dat is heel jammer', zeg Ales Bosticka, de directeur van het laboratorium van Barrandov, in zijn allerbeste Engels. 'Maar ik snap het wel: je breekt niet zomaar met een lange traditie. Ik had James Bond graag gedaan, maar de geesten zijn daarvoor nog niet rijp. Misschien de volgende keer.'

Barrandov ligt op een hoogvlakte aan de rand van Praag. De weg naar de filmstudio kronkelt omhoog door een pittoreske villawijk in Amerikaanse stijl, met brede garages, dikke auto's en in de zomer strak gemaaide gazons. De weg mondt uit in een brede, kaarsrechte laan en aan het einde daarvan ligt het hoofdkantoor van de droomfabriek, een groot vierkant gebouw waar de Tsjechische vlag boven wappert.

Die wijk, met uitzicht op de Moldau, is het geesteskind van Václav Havel, de vader van de gelijknamige schrijver, dissident en latere president. Deze ingenieur koos Barrandov voor de oorlog uit als locatie voor een nieuwe, door Amerika geïnspireerde voorstad en was nauw betrokken bij de uitvoering van het woonproject. Het was zijn broer Milos, importeur van Amerikaanse films, die voorstelde om een filmstudio in de plannen op te nemen (zie 'Havel en Barrandov'). De studio was klaar in 1933, het jaar dat Hitler aan de macht kwam.

De nazi's en later de communisten maakten van Barrandov een propagandafabriek. In de jaren zestig zorgden jonge cineasten zoals Jiri Menzel en Milos Forman voor een nieuwe artistieke impuls, maar daaraan kwam een einde in 1968, toen sovjettroepen het land binnenvielen. Begin jaren tachtig leek het tij te keren. Yentl (1983) van Barbra Streisand werd in Barrandov gedraaid, evenals de zevenvoudige Oscarwinnaar Amadeus (1984) van Milos Forman.

Eliska Vitvarová van de kostuumafdeling kan zich vooral Amadeus nog heel goed herinneren. Ze loopt langs de rekken met een kwart miljoen kledingstukken, tienduizenden schoenen en haarstukjes, laat in het voorbijgaan de nazi-uniformen en ridderharnassen zien, houdt een korte verhandeling over de bestrijding van mijten ('we vergassen ze') en komt uiteindelijk uit bij een rijkversierde witte hoepeljurk. 'Die is gedragen door Constanze, de vrouw van Mozart', zegt Vitvarová. 'Aan deze jurk is 120 uur gewerkt en uiteindelijk kwam alleen de bovenkant in beeld.' Bedankt Milos Forman.

Na Amadeus bleef het internationaal weer lang stil. Rond de privatisering in 1992 werden nog maar een paar films per jaar gemaakt. Op 400 na werden alle 3.000 werknemers van Barrandov ontslagen. 'Een vreselijke tijd', zegt labhoofd Bosticka. 'Dat je werkloos kon worden was nieuw. We moesten alles leren, banale zaken, zoals het afsluiten van een verzekering.'

Bosticka herinnert zich ook nog goed hoe de porno-industrie als een aasgier om de noodlijdende filmstudio heen cirkelde. 'Die wilde hier maar al te graag filmen, maar gelukkig is dat niet doorgegaan. Als we hadden toegegeven zou de reguliere filmindustrie ons de rug hebben toegekeerd.'

Mission Impossible (1996) van Brian de Palma, een actiefilm met Tom Cruise in de hoofdrol, kwam net op tijd. Deze Amerikaanse monsterproductie betekende een nieuw begin. Momenteel worden hier jaarlijks weer zo'n twintig speelfilms opgenomen, waaronder altijd een paar grote producties. De studio, die vorig jaar een omzet van 750 miljoen kroon (26,5 miljoen euro) boekte, moet geregeld nee verkopen.

Ondertussen heeft het Britse Pinewood vorig jaar een winstwaarschuwing moeten afgeven. Het landverraad van James Bond en Oliver Twist komt daar hard aan.

De droomfabriek droomt, maar voor hoe lang nog? Want ook bij andere landen in de regio is het licht gaan branden. De Roemeense bergen dienden in 2003 al als decor voor de Amerikaanse western Cold Mountain, met Nicole Kidman. Francis Ford Coppola zat dit jaar in Roemenië voor zijn nieuwe film Youth without youth. En Hongarije biedt buitenlandse filmmakers een belastingvoordeel van 20 procent.

Vergeleken met Roemenië en Hongarije is Tsjechië alweer duur. 'Misschien zijn we duurder dan een paar jaar terug', zegt marketingman Polednak. 'Maar vergeleken met Groot-Brittannië, waarmee we direct concurreren, zijn we nog steeds heel redelijk geprijsd. Ik moet bovendien nog zien wat Hongarije klaarspeelt. Er wordt veel gepraat, maar veel merken we er nog niet van.'

De eigenaar van Barrandov, het staalbedrijf Moravia Steel, is er echter niet gerust op (zie 'Staalfabriek bezit droomfabriek'). Vorig jaar werd het management van de studio opgeschud. Van het nieuwe bestuur wordt verwacht dat het de activiteiten nog verder stroomlijnt en commercialiseert. Vitvarová wijst naar de vele lege rekken in de kostuumafdeling als haar gevraagd wordt wat dat in de praktijk betekent. 'We doen tegenwoordig veel meer aan kostuumverhuur voor feestjes en grote evenementen, in heel Europa.'

Van regeringszijde wordt weinig hulp verwacht. 'De staat is niet goed voor ons', zegt Polednak. 'De subsidie voor films is helemaal stopgezet. Er ligt nu een nieuwe wet die de situatie enigszins verbetert, maar er zijn nog veel meer investeringsprikkels nodig, zoals die bestaan in Groot-Brittannië, Nieuw Zeeland, Canada, Australië en Hongarije. Gelukkig groeit het besef dat onze activiteit ten goede komt aan de hele economie, want filmmakers moeten ook eten, drinken en slapen.'

Op de gang komen drie meisjes en een oude man voorbij gelopen, in Victoriaanse kleren. 'Zij gaan nu pruiken passen', zegt Vitvarová. 'Voor een reclamespot.' Ook met reclame hoopt Barrandov de wat magere jaarwinst van 50 miljoen kroon op te schroeven. 'Reclame is een zeer winstgevende en relatief makkelijke business, die we willen verdubbelen', zegt Polednak. 'Een van onze studio's is al helemaal gereserveerd.'

Op het terrein van Barrandov, vlakbij de kostuumafdeling, staat ook het inmiddels uitgewoonde Tsjechische Big Brother-huis. Een ander gebouw is helemaal gewijd aan de opnames van een populaire Tsjechische soapserie. Om buitenlandse filmmakers warm te houden, worden sinds kort grote kortingen gegeven op de huur van studioruimte, op voorwaarde dat zij gebruikmaken van de aan Barrandov verbonden setbouwers.

Maar de grootste klap die Barrandov aan de concurrentie wil uitdelen is in de maak: op dit moment worden de eerste stenen gelegd voor een nieuw gebouw, dat onderdak moeten bieden aan drie studio's, met verwijderbare tussenmuren en een totaal oppervlak van 4.000 vierkante meter. Kosten: ruim 100 miljoen kroon. Buiten rijden graafmachines af en aan voor wat de grootste geluiddichte studio van Europa moet worden. 'Nu kunnen we één megaproductie tegelijk aan', zegt Polednak. 'Straks zijn dat er twee. Het is echt een verdubbeling van de capaciteit.'

Volgens de marketingdirecteur is het orderboek voor de nieuwe, nog niet gebouwde studio nu al goed gevuld. 'Het gaat om zeer, zeer grote producties.' Meer wil hij niet zeggen.