Redder van 'verbrande' auteurs

De Duitser Georg Salzmann verzamelt boeken die de beruchte boekverbranding in 1933 hebben overleefd. 'Ik wil niet dat de nazi's alsnog hun zin krijgen.'

Georg Salzmann bij zijn boekenverzameling (Foto Christian Lehsten) Georg Salzmann bij zijn boekenverzameling (Foto Christian Lehsten) Graefelfing, DEU, 24.9.2002 Der Sammler Georg P. Salzmann. Salzmann hat eine der groessten geschlossenen Sammlungen aufgebaut von Buechern, die die Nazis verboten und verbrannten. Diese Sammlung bewahrt Salzmann in seinem Haus. Sie besteht aus ueber 10000 Baenden. Ca. 40 Autoren hat Salzmann vollstaendig mit allen Ausgaben gesammelt. [ [Foto und Copyright: argum, Telefon ++49-89-776924, mail@argum.com; Veroeffentlichung nur gegen Honorar, Urhebervermerk und Belegexemplar; Bankverbindung: Postbank Muenchen, Konto: 350393803, BLZ 700 100 80] ] Lehsten, Christian

'Tegen klassenstrijd en materialisme, voor volksgemeenschap en een idealistische levenshouding. Ik schenk de vlammen het werk van Marx en Kautsky.'

Begeleid door Feuersprüche ('vuurspreuken') als deze wierpen nazi-aanhangers op 10 mei 1933 in Berlijn duizenden boeken op de brandstapel. Zij wilden de literatuur in het Derde Rijk ontdoen van 'volksvreemde' invloeden als jodendom en socialisme. Slachtoffer werden tientallen beroemde schrijvers en publicisten, van Karl Marx en Kurt Tucholsky tot Karl Kautsky en Franz Kafka.

Bijna 73 jaar na dato zijn de verbannen auteurs weer bijeen. Georg Salzmann, een 77-jarige Duitser, heeft de afgelopen decennia meer dan tienduizend boeken van ruim tachtig 'verbrande' auteurs verzameld. Zijn woning is één groot archief. Het bevat de volledige werken van beroemde schrijvers als Stefan en Arnold Zweig. En Lion Feuchtwanger, Joseph Roth en Erich Maria Remarque. In, let wel, eerste uitgaven. Boeken die Hitler hebben overleefd.

Salzmann woont in Gräfelfing, een voorstad van München. De buitenkant van zijn vrijstaande, sobere pand verraadt niet dat binnen een unieke verzameling huist. 'Dit vindt u nergens anders ter wereld', zegt Salzmann, staand tussen de boeken in de kelder. Zijn collectie trekt regelmatig onderzoekers, van wie sommige zelfs uit de Verenigde Staten. Vaak zijn dat 'Exilforscher', uitpluizers van het leven van auteurs die na 1933 al dan niet gedwongen Duitsland achter zich lieten.

'Kijk', zegt Salzmann, terwijl hij op een pakketje wijst: 'Nog onuitgepakt'. Het betreft een retourzending van het Holocaust Memorial Museum in Washington. Dat had wat boeken geleend.

De verzamelwoede van Salzmann ontstond in de jaren vijftig. Na in 1953 de DDR te zijn ontvlucht, belandde hij als financieel expert in Bremen. Alleen. En dus begon hij te lezen. Via een antiquair kwam hij in contact met een leesgroep, die werk van verdreven auteurs las. Daarmee begon het grote verzamelen.

'Er is geen antiquariaat in Europa dat ik niet heb bezocht', zegt Salzmann. Amsterdam kent hij goed, hij komt er nog steeds af en toe. 'Daar zaten uitgevers van Duitse exil-auteurs, zoals Querido en Allert de Lange.'

De collectie omvat uniek materiaal. Behalve talloze eerste drukken heeft Salzmann bijvoorbeeld het manuscript van het toneelstuk Tom Sawyer van Stefan Heym uit 1937, met handgeschreven regie-aantekeningen van Heym zelf. 'Toen ik hem daarover ooit opbelde, kon hij het niet geloven.'

De vraag die zich te midden van zo veel tastbare geschiedenis opdringt, luidt natuurlijk: vanwaar al deze moeite?

Niet uit schuldgevoel, bezweert Salzmann. Zijn vader, die in 1945 zelfmoord pleegde, was lid van de NSDAP. Net als zijn opa. 'Overtuigde nazi's.' Maar zelf zat hij alleen bij de Hitlerjugend. 'Ik heb geen bloed aan mijn handen.'

Maar na enig nadenken zegt hij ook: 'Als Duitser schaam ik me. Dat wij, als Kulturvolk, dat hebben laten gebeuren...'

Salzmann worstelt met de vraag wat er na zijn dood met de boeken moet gebeuren. Zijn vrouw is vijf jaar geleden overleden, zijn twee dochters hebben geen affiniteit met de verzameling en willen deze niet overnemen. Verkoop lijkt onontkoombaar.

Salzmann stelt daarbij twee voorwaarden: de collectie moet intact blijven, en publiekelijk toegankelijk. Ondanks talloze gesprekken heeft hij zijn boeken nog aan geen archief of museum toegezegd. De kosten vormen steeds het struikelblok. De collectie is naar schatting 800.000 euro waard, en instellingen willen er daarom alleen gedeeltes van overnemen. Salzmann: 'Er is al vaak rook geweest, maar nog nooit vuur.'

Waarom volhardt hij zo in zijn eisen? Salzmann: 'Ik wil niet dat de boeken voor sommige mensen onbereikbaar worden. Dan zouden de nazi's alsnog hun zin krijgen.'

    • Mark Schenkel