Morales' keus: radicale Chávez of Lula light

Stom populisme of eerlijkere economische politiek? In Latijns- Amerika vechten ze om het gas. En om de macht.

De presidenten Kirchner (Argentinië), Morales (Bolivia), Lula (Brazilië) en Chávez (Venezuela) waren donderdag bijeen voor overleg. (FotoAFP) (L to R) Presidents Nestor Kirchner from Argentina, Evo Morales from Bolivia, Luiz Inacio Lula da Silva from Brazil and Hugo Chavez from Venezuela join their hands while pose to photographers after a work meeting in Puerto Iguazu, north of Argentina, 04 May 2006. The leaders met to discuss Bolivia's move to nationalize the country's gas industry. Some 26 international energy firms, including Brazil's state giant Petrobras, Spain's Repsol YPF, Total of France, British Gas and Exxon of the United States are affected by the nationalization, which Morales promised to carry out before being elected last December. AFP PHOTO ANTONIO SCORZA AFP

De plotsklapse nationalisering van de gas- en olie industrie heeft de afgelopen dagen onder de Boliviaanse bevolking niet alleen maar patriottisch handgeklap opgeleverd. Leuk dat president Evo Morales zegt een einde te maken aan de buitenlandse 'plundering' van Boliviaanse grondstoffen maar het mag allemaal wel wat minder soft, vindt de radicale arbeidersvoorman Jaime Solares. 'Er had een regeling moeten komen voor confiscatie van de energie-industrie zonder recht op schadevergoeding.'

Voor weer anderen liep de ruim drie maanden geleden aangetreden, eerste indiaanse president van Bolivia juist weer veel te hard en lomp van stapel. 'Dat Boliviaanse soldaten met machinegeweren nu onze industriële complexen bewaken, is een veeg teken. Alsof er reden is te vrezen dat we anders van de ene dag op de andere installaties de grens over smokkelen', zegt een zakenman actief in de gasindustrie in de Boliviaanse stad Santa Cruz. 'Het is stom populistisch vertoon om de arme achterban te behagen.'

Ook de verreweg grootste en machtigste buitenlandse firma in het armste land van Zuid-Amerika, het Braziliaanse staatsenergiebedrijf Petrobras, was not amused. Als de nieuwe socialistische Boliviaanse regering werkelijk denkt dat buitenlandse bedrijven met de nu voorgestelde 18 procent van de opbrengsten rendabel kunnen ondernemen, dan heeft ze het goed mis. Stik dan maar met je gas, zei de president van Petrobras Sergio Gabrielli.

De Braziliaanse firma - die in het kleine buurland de afgelopen tien jaar ruim 1,5 miljard dollar investeerde - schort met onmiddellijke ingang alle investeringen op zoals het aanleggen van pijpleidingen van Bolivia naar Brazilië. Chantage, noemde Morales dit donderdag voor het begin van spoedoverleg met de presidenten van Brazilië, Argentinië en Venezuela.

Het overgrote deel van de Bolivianen lijkt het energiebeleid van Morales te steunen. Er was sprake van groeiend ongeduld onder de arme aanhang van de nieuwe president. Sommige indianenleiders en linkse politici eisten na diens installatie in januari al dat hij binnen 48 uur gasvelden door soldaten zou laten bezetten. Nadat in het land vijfhonderd jaar lang buitenlanders bodemschatten hebben gestolen, kon geen dag meer worden gewacht.

Het machtsvertoon van Morales - die in december meer dan 50 procent van de stemmen kreeg met nationalistische voorstellen - komt niet toevallig aan de vooravond van twee belangrijke volksraadplegingen. De Bolivianen zullen over een paar maanden per referendum uitmaken of bepaalde provincies meer autonomie krijgen. In het bijzonder de gas- en oliedepartementen in het oosten en zuiden eisen meer profijt van en zeggenschap over de natuurlijke rijkdommen in hun grond.

In juli kiezen de Bolivianen bovendien afgevaardigden voor een grote constitutionele vergadering. Die gekozenen zullen in augustus een nieuwe grondwet opstellen waarin, zo hoopt Morales, de positie van zijn indiaanse achterban - tweederde deel van de bevolking - wordt versterkt.

Ook in het Venezuela van zijn 'grote broer' Hugo Chávez kwam de linkse omwenteling pas echt op gang na het opstellen van een nieuwe Bolivariaanse Constitutie. La Paz heeft al laten doorschemeren dat de staat ook meer zeggenschap gaat opeisen op terreinen van mijnbouw, bosbouw en andere economische sectoren.

De plotselinge aankondiging van Morales gebeurde maandag na een strijdlustig weekeinde in Havana. Afgelopen zaterdag tekende hij samen met Fidel Castro en Chávez een 'volkshandelsakkoord' waarin onder andere staat, artikel 12, dat de partijen erkennen dat Bolivia 'speciale behoeften heeft omdat de natuurlijke rijkdommen zijn geplunderd na eeuwen van koloniaal en neokoloniaal bestuur'.

'Morales zou de nationalisatiemaatregelen nooit hebben genomen als hij zich niet vooraf verzekerd wist van de steun van Chávez', zegt de politicoloog René Mayorga van het Boliviaanse Centrum voor multidisciplinaire studies.

De nadrukkelijke bemoeienis van Chávez met Bolivia komt ook voort uit de overeenkomst die Venezuela en Bolivia begin dit jaar sloten. De Venezolaanse staatsoliemaatschappij PDVSA geeft de Boliviaanse collega's van YPFB technische en financiële steun. 'En Chávez en Morales zijn het ideologisch geheel met elkaar eens. Ze steunen beiden het idee van een Bolivariaanse revolutie', zegt Mayorga.

Chávez zei donderdag op de gastop dat er gestookt wordt in de innige verhouding tussen de Latino broedervolken. En zoals gewoonlijk gaf hij de schuld aan zijn favoriete buitenregionale booswicht: George W. Bush.

Maar de Latijns-Amerikaanse landen zijn het ook zonder Amerikaanse intriges allerminst eens over hoe om te gaan met buitenlandse investeerders. Er is een strijd gaande tussen het radicale Venezolaanse model dat kiest voor grote staatsinterventie en een opgestoken middelvinger naar de VS óf een meer pragmatische linkse, Lula light economische politiek.

'Tot nu toe heeft Lula op cruciale momenten Chávez steeds in toom weten te houden', zegt een Braziliaanse ambassadeur in Latijns-Amerika. De 60-jarige Braziliaanse staatsman oefent een vaderlijk gematigde invloed uit op de 51-jarige temperamentvolle Caraïbische leider.

Maar in Brazilië zeggen steeds meer politici dat het hoog tijd is dat Lula de jonge Chávez en Morales (46) eens een ouderlijke draai om de oren geeft. 'Chávez is bezig het leiderschap van Lula in Zuid-Amerika te ondermijnen', aldus de Braziliaanse senator Arthur Virgilio eergisteren. De strijd om grondstoffen en om de macht in Latijns-Amerika én het feit dat zowel in Brazilië als in Venezuela dit jaar presidentsverkiezingen zijn, zet de toch al fragiele regionale eenheid behoorlijk onder druk.