De stelling van Albert Benschop: weblogs zijn toe aan een beschavingsoffensief

Nu weblogs niet meer weg te denken zijn, en steeds meer invloed gaan uitoefenen, moeten ze hun interne codes en regels verscherpen, zegt Albert Benschop tegen Kees Versteegh.

Albert Benschop is socioloog en richt zich op het in kaart brengen van de sociaal-culturele eigenaardigheden van het internet. Foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 02-05-2006 dr. Albert Benschop, University of Amsterdam, Social & Behavioral Sciences, Media Studies PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Het Britse blad The Economist vindt nieuwe media zoals weblogs even revolutionair als de uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg rond 1455. Voor veel krantenlezers daarentegen staan weblogs gelijk aan een onnoemelijke hoeveelheid kletspraat. Wat vindt u?

'Ik sta daar ergens tussen in. Het weblog zelf is als nieuwe internettechnologie niet zo revolutionair. Het is in feite een soort dagboek op internet, waarin de maker informatie chronologisch ordent. Weblogs hadden nooit zo'n explosieve groei kunnen doormaken als er eerst niet iets veel belangrijkers was uitgevonden: de gemeenschappelijke internettaal die iedereen kan schrijven. Ik heb nog de tijd meegemaakt dat je alles op internet in de zogeheten HTML-taal moest schrijven. Veel mensen vonden dat moeilijk. Dat hoeft nu niet meer; je typt zoals op een typemachine je informatie in, en hup - even later staat je tekst op internet. Dat iedereen op die manier zelf op internet kan 'drukken', om op de vergelijking met Gutenberg terug te komen, is wel tamelijk revolutionair.'

Toch geven weblogs heel veel mensen het gevoel zich vrij te kunnen uiten, het democratiserend effect waarop The Economist doelde.

'Klopt. Het weblog is het meest vrije medium dat er bestaat: het is gratis, een kind kan de was doen, je hoeft je nergens te registreren, en je kunt er in principe alles op kwijt. Bovendien gaat er voor minder geletterde groepen een emanciperende werking van uit. Ze kunnen zich uiten zonder dat altijd de 'd' en 't' op de juiste plaats hoeven te staan.

'Maar laten we tegelijkertijd niet vergeten dat met de explosieve groei van het aantal blogs het aantal lezers per blog dramatisch daalt. En voorzover er lezers zijn, zijn dat vaak andere bloggers die naar elkaar linken. Daarmee is het vaak een beetje een incestueuze activiteit die niet zoveel met versterking van de democratie te maken heeft. Veel bloggers houden er ook weer mee op, gemiddeld na 2,5 maand, en verversen hun log niet meer. Een paar A-sites overleven.

'Daar komt nog een andere beperking bij. De chronologische ordening van informatie op weblogs houdt een belangrijke beperking in. Systematische structurering van informatie ontbreekt. Je kunt een blog op tijd doorzoeken, niet goed op thema.'

Maar veel weblogs bieden toch ingebouwde zoekfuncties waar op thema gezocht kan worden?

'Daarmee verklein je het probleem, maar los je het nog niet helemaal op. Want via zoekmachines kun je stukjes tekst over eenzelfde onderwerp naast elkaar vinden, maar dat is nog wat anders dan die teksten op elkaar betrekken.'

Dus u vindt weblogs eerder een hype dan een revolutie?

'Ze vormen een hype, maar zoals bij elke hype zit er een blijvend, duurzaam element in. Weblogs gaan niet meer weg en zullen een steeds rijkere publicatiemogelijkheid worden. Politici maken er gebruik van, wetenschappers, bedrijven, journalisten. En er valt met sommige weblogs en discussiefora geld te verdienen, zoals GeenStijl.nl bewijst.'

U noemde dat eerder 'treitersites', die het inderdaad goed doen, en veel adverteerders trekken. Dit in tegenstelling tot de kranten. Vormt dit soort groepweblogs en discussiesites een bedreiging voor de traditionele media?

'Het is te simpel om de winst van het ene medium helemaal te koppelen aan het verlies van het andere. Lezers van GeenStijl.nl lezen sowieso bijna geen kranten. Dat is een andere markt, met heel andere gebruiken. Gebruikers reageren eindeloos op elkaar, buitelen over elkaar heen, willen elkaar overtreffen in stoutmoedigheid van opvattingen - allemaal anoniem natuurlijk. Het zijn de toiletmuren van internet, zoals The Economist schreef.

Anderzijds bewegen dat soort sites zich toch op de rand van de journalistiek. GeenStijl.nl biedt inmiddels een nieuwsoverzicht, en geeft bezoekers gelegenheid om meteen over dat nieuws te praten. Dat is wel degelijk concurrerend voor inkt-op-dode-bomen, wat kranten zijn.'

Hoe moeten kranten op de uitdaging van de weblogs reageren?

'Kranten kunnen zich ermee verrijken. Ze kunnen weblogs met een nieuwsfunctie gebruiken om hun eigen nieuwsberichten of commentaren te verrijken en te verdiepen. Dat is al gebeurd bij de verslaggeving over de tsunami en de oorlog in Irak. Daar vulden plaatselijke bloggers de functie van correspondenten aan. Maar daarnaast moeten kranten zich richten op contextualiseren: bied politieke, maatschappelijke en historische achtergronden met dossiers. Zeker een krant als die van jullie heeft daar een grote voorsprong in. Nieuws kun je beschouwen als een korrel in een tijdslijn die wordt 'gevuld' door nationale en internationale omstandigheden. De blogger kan die vaak niet overzien, geschoolde journalisten zoals jullie - als het goed is - wel.'

Welke politieke invloed hebben druk bezochte weblogs en discussiesites op de democratie, behalve dat ze de meningsuiting versterken?

'Ze gaan duidelijk politieke invloed krijgen. Zelf heb ik de aanloop tot en de gevolgen van de moord op Theo van Gogh op internet gevolgd. Ik zag ene Abu Zubayr, van wie ik toen nog niet wist dat hij in werkelijkheid Mohammed B. heette, opereren op Marokkaanse sites met teksten die zeer verontrustend waren. Daarom heet mijn onderzoek ernaar Kroniek van een aangekondigde politieke moord, vrij naar Gabriel Garcia Marquez. Vervolgens zie je op het moment van de moord op Van Gogh een waanzinnige polarisatie, via GeenStijl.nl uitlopend naar allerlei fortuynistische sites. Daarbij gingen ook redacteuren van GeenStijl.nl zelf stemming lopen maken.

'Er stonden na de moord op Van Gogh bijna onverbloemde oproepen van redacteuren op die site, om moskeëen in brand steken, en 'als ze geblust moeten worden, dan met benzine'. Op dat moment werden die sites bezocht door honderdduizenden mensen. Er was een soort virtuele burgeroorlog gaande, waarbij het bijna onvermijdelijk was dat er inderdaad moskeëen in de brand gingen.'

Wat te doen? Je kunt als overheid zulke ophitsende sites moeilijk sluiten.

'Precies, het zal dus van de weblogs en sites zelf moeten komen. Juist omdat ze niet meer weg te denken zijn, en steeds meer invloed gaan uitoefenen, moeten ze hun interne codes en regels verscherpen. Overigens is dat na de moord op Van Gogh op een aantal sites zoals bij GeenStijl.nl ook al gebeurd. Ook is het toezicht door redacteuren en beheerders op grote Marokkaanse sites verscherpt. Weblogs en discussiesites moeten nu hetzelfde proces doormaken als waar kranten een eeuw geleden doorheen gingen. Er is een soort beschavingsoffensief nodig, maar dan van binnenuit, door henzelf te organiseren. Weblogs en discussiefora zullen hun stukje van de digitale snelweg zelf moeten schoonhouden. Vrij van haatzaaien, bedreigingen en liefst ook van die hele ellendige cultuur van de grote bekken waarin ongeremde agressie de boventoon voert.'

Hoe ziet dat beschavingsoffensief er precies uit?

'Redacteuren zullen zich verantwoordelijker moeten opstellen, en niet aan opruiing moeten doen. Ze kunnen daarnaast actief mensen uitnodigen om op hun site de feiten op een rij te zetten. Dat kan in sommige gevallen een kalmerend effect hebben. En redacteuren kunnen proberen betrekkelijk eendimensionale beelden die in verhitte discussies opduiken - 'Alle moslims worden door het Westen tegen de muur gezet en geïsoleerd bijvoorbeeld' - te nuanceren. Daarnaast zou het bedenken van sancties tegen misbruik gedemocratiseerd kunnen worden; dat gebruikers zelf gaan oordelen welke sancties passen bij welk misbruik. Ga bij nieuwe regels daarover in debat met je gebruikers; leg niets op.'

Past opheffing van anonimiteit van gebruikers ook niet in zo'n beschavingsoffensief?

'Aleid Wolfson, de justitiespecialist van de PvdA, heeft daar onlangs wel eens voor gepleit. Ik ben daar mordicus tegen, om twee redenen. Het werkt waarschijnlijk contraproductief - je jaagt mensen weg - en je neemt daarmee ook een van de aardigheden van internet weg. Mensen vinden die anonimiteit nu eenmaal prettig, bijvoorbeeld op homosites. Ik zie dan meer in goede registratiemogelijkheden, zodat de webmasters de identiteit van de gebruikers kennen.'

Jaag je sowieso geen mensen weg met beschaving van weblogs?

',Dat effect zit erin. Onderschat aan de andere kant ook niet het verlangen van mensen om bij een zeer levendige virtuele gemeenschap te horen, waarin mensen elkaar met wederzijds respect behandelen en nethufters buiten de deur worden gehouden.'

    • Kees Versteegh