Buitenschools schools

Muzieklessen verhogen het IQ een beetje. Maar het is nog maar de vraag of dat door de muziek komt. Berthold van Maris

Boliviaanse kinderen lopen vioolspelend naar muziekles. foto reuters Native children walk with their violins in the eastern Bolivian village of Urubicha, 270 km (168 miles) north of Santa Cruz de la Sierra, April 27, 2006. With a Baroque music tradition that dates back to the late 17th-century arrival of the first Jesuit missionaries to Bolivia, the Guarayo Indian musicians, whose native culture is otherwise intact due to the remoteness of their villages, have proved to be adept musicians and composers, creating orchestras and choruses in some of the poorest villages in the eastern Bolivian lowlands. Musicians from more than two dozen countries are converging on Bolivia's seven World Heritage Jesuit missions to participate in the biennial festival from April 27 through May 5. Picture taken April 27, 2006. REUTERS/David Mercado REUTERS

Glenn Schellenberg, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Toronto, wéét dat muzieklessen het IQ verhogen. Hij denkt dat het vooral komt door het schoolse karakter van muzieklessen, niet door de muzikale ervaring.

Schellenberg is gespecialiseerd in de cognitieve aspecten van muziek. Hij verblijft drie maanden in Amsterdam, voor een korte sabbatical, en gebruikt de hoofdstad als uitvalsbasis voor lezingen in heel Europa. De afgelopen weken sprak hij in Nijmegen, Berlijn, Frankfurt en Lyon. Vrijwel al deze lezingen gaan over zijn onderzoek naar het effect van muzieklessen op het IQ.

Er zijn allerlei onderzoeken waaruit zou blijken dat er een verband is tussen muzikale vaardigheden en andere cognitieve vaardigheden: verbaal, ruimtelijk, wiskundig. Muziek zou een speciale link hebben met bepaalde gespecialiseerde delen van het brein. Dat idee leeft niet alleen onder wetenschappers. Er bestaat al heel lang een soort volksgeloof dat muziek en wiskunde met elkaar te maken hebben.'

Al die verbanden worden volgens Schellenberg te gemakkelijk geclaimd. Als je wilt aantonen dat muziekles invloed heeft op het ruimtelijk inzicht, dan heb je een experiment nodig waarin je aantoont dat alleen muziekles die invloed heeft en waarin je de invloed daarvan op ruimtelijke intelligentie onderscheidt van de invloed op het IQ als geheel. Pas dan kun je een link claimen tussen die twee', zegt Schellenberg.

Hij toonde met een experiment aan dan er alleen een globaal verband is tussen muziekles en intelligentie. Hij zette een advertentie in de krant: kinderen van 6 konden een jaar lang gratis muziek- of dramales krijgen. 144 kinderen werden willekeurig over vier groepen verdeeld: pianoles, zangles, dramales en een vierde groep die op een wachtlijst kwam te staan en het jaar daarop alsnog pianoles kreeg. Alle kinderen werden aan het begin cognitief getest en een jaar later opnieuw. Alle groepen scoorden een jaar later hoger. Dat is normaal', zegt Schellenberg. Als je naar school gaat, gaat je IQ omhoog. En als je in de zomer een poosje niet naar school gaat, daalt je IQ ook weer een beetje.' Interessant was dat de muziekgroepen een grotere toename scoorden dan de drama- en de wachtlijstgroep: 7,0 punten tegen 4,3 punt - dus 2,7 meer. Is dat veel?

Schellenberg: De standaarddeviatie van een IQ-test is 15. Dus het is iets minder dan een vijfde van de standaarddeviatie. Maar omdat er een verband is tussen IQ enerzijds en werk, inkomen, opleiding en levensverwachting anderzijds, zou je kunnen zeggen: ieder punt is meegenomen.'

Heeft Schellenberg een verklaring voor het lichte effect dat muzieklessen op het IQ hebben? Het gaat om een algemeen effect', zegt hij. Dat komt niet overeen met al die ideeën over specifieke verbanden: met wiskundig inzicht of ruimtelijk inzicht of verbale vaardigheden. Het blijft speculeren, maar de meest voor de hand liggende verklaring is: van onderwijs is bekend dat het tot een hoger IQ leidt, en aangezien muziekles ook een vorm van onderwijs is, leidt dat ook tot een verhoging van het IQ. Ik geeft toe dat dit geen erg sexy verklaring is, want mensen willen nu eenmaal graag dat muziek bijzonder is. Maar hetzelfde effect kun je waarschijnlijk ook bereiken met schaaklessen, leeslessen of wiskundelessen. Alleen, dat zijn dingen die kinderen van 6 niet doen. Terwijl er wel kinderen zijn die jarenlang muziekles volgen. Dat is eigenlijk het enige bijzondere van muziekles: dat het een buitenschoolse activiteit is met een schools karaker.'

fijne motoriek

Hoe komt het dat drama-lessen geen vergelijkbaar effect hebben? Drama is meer leuk-om-te-doen, denk ik, en niet zo multi-dimensionaal en gedisciplineerd als muziekles. Als je muziekles hebt, leer je allerlei dingen tegelijk: muzieklezen, fijne motoriek, je gevoelens uiten, je concentreren, dingen uit het hoofd leren. De kinderen van de drama-groep scoorden overigens iets hoger in sociale vaardigheden. Ook niet onbelangrijk, hè. Dat bevestigt wat we al lang wisten: buitenschoolse activiteiten zijn goed voor de ontwikkeling van het kind.'

In de alledaagse wereld is de relatie tussen muzikale vaardigheden en IQ meestal andersom, denkt Schellenberg. Kinderen met een hoger IQ hebben minder moeite met onderwijs en dus ook met cognitief veeleisende activiteiten zoals muziekonderwijs.'

Hij onderzocht ook het zogeheten 'Mozart-effect', dat begin jaren negentig werd ontdekt door de onderzoekers Rauscher en Shaw: als mensen naar een stukje Mozart luisteren, scoren ze daarna vaak hoger in een cognitieve test naar, bijvoorbeeld, ruimtelijk inzicht.

stephen king

Dit onderzoek is in allerlei variaties herhaald. Ook Schellenberg kon het niet laten om dit cognitieve effect aan een nadere studie te onderwerpen. Hij vergeleek het effect van Mozart met dat van andere soorten muziek, maar ook met dat van andere auditieve activiteiten, zoals luisteren naar de schrijver Stephen King. Al deze activiteiten hadden een vergelijkbaar effect. Als je aan de proefpersonen vraagt: wat vind je leuker, luisteren naar Mozart of naar Stephen King, dan zie je dat het effect zich vooral voordoet als ze hebben geluisterd naar datgene wat hun voorkeur heeft.'

De verklaring is simpel en opnieuw niet erg sexy: Muziek heeft invloed op je gevoelens, en je gevoelens zijn weer van invloed op je prestatie in een cognitieve test. Een banaan of een stuk chocola eten voordat je de test doet, kan hetzelfde effect hebben.' Dus ook wat dit betreft is muziek niet bijzonder.

    • Berthold van Maris