Slag om het economisch model

De toekomst van de Nederlandse samenleving wordt voor een belangrijk deel bepaald door het sociaal-economische model dat het gaat winnen in de politiek.

De strijd om het ideale model is losgebarsten. Afgeslankt of omvangrijk, jong of oud - de varianten zijn aanzienlijk. In het geding is de verzorgingsstaat voor de komende jaren. Tot de mededingers behoren het Scandinavische, het Angelsaksische, het Rijnlandse en het aloude Hollandse model. Over een jaar kan de bevolking bij de parlementsverkiezingen bepalen naar welk model de voorkeur uitgaat.

Een jaar voor de verkiezingen is PvdA-leider Wouter Bos de sterrenslag begonnen. Vorige week presenteerde hij zich op een conferentie over de toekomst van de verzorgingsstaat als warm pleitbezorger van de `nordics`, de noordse economieën. Hoewel men in sociaal-democratische kring al langer met bewondering kijkt naar het Scandinavische model, was de `coming out` van Bos opmerkelijk, omdat hij concrete maatregelen voorstelde. Hij wil een brede publieke sector met een sterke overheid, een flexibele arbeidsmarkt en hogere belastingdruk voor goedverdieners. Hiermee denkt hij de `solidaire hervormingen` te kunnen doorvoeren die volgens hem nodig zijn om de verzorgingsstaat veilig te stellen. Het zijn soms pijnlijke maatregelen - hogere belastingen, versoepeling van het ontslagrecht, langer werken - maar ook het vertrouwingwekkende vooruitzicht dat het collectieve vangnet behouden blijft. Bos zegt niet te pleiten voor méér, maar voor niet minder overheid en belastingen: “Minder is niet de enige weg naar behoud van de verzorgingsstaat.“

Aart Jan de Geus, de CDA-minister met het meest uitgesproken sociaal-economische profiel, heeft zijn voorkeur kenbaar gemaakt voor het aloude Hollandse model. Op dezelfde conferentie waar Bos sprak, hield De Geus een pleidooi voor het “miraculeuze overlegmodel“. De Geus: “Ons overlegmodel werkt. Degenen die het Nederlandse model afdoen als vlees noch vis, zijn kortzichtig. Het model is intelligent, past zich aan als een dolfijn, een zoogdier in zee.“

Bij de derde grote partij, de VVD, is strijd om de modellenkeuze volop aan de gang. Mark Rutte geldt als een voorstander van het Angelsaksische model: een afgeslankte overheid, lagere belastingdruk en meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid. De voorkeur van Rita Verdonk is onduidelijk: afgezien van haar pleidooi voor een verlaging van het toptarief van de inkomstenbelasting naar 48 procent (nu 52 procent), heeft ze in haar campagne voor het VVD-lijsttrekkerschap geen uitgesproken sociaal-economische opvattingen te berde gebracht. Op grond van haar opvattingen over immigratie valt te verwachten dat ze een nationalistisch model aanhangt met marktafscherming en steun voor nationale kampioenen. Hiermee zou ze zich in de richting van de SP bewegen. De SP is sinds jaar en dag voorstander van behoud en solidariteit in eigen land.

De achtergrond van deze politieke divergentie valt in één woord samen te vatten: vergrijzing. Aan het einde van de volgende kabinetsperiode, in 2011, worden de kinderen die na de bevrijding zijn verwekt, 65 jaar. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft onlangs een geactualiseerde studie naar de kosten van de vergrijzing gepubliceerd. Als er geen maatregelen worden getroffen om de sociale zekerheid aan te passen, moet er in de volgende kabinetsperiode tussen de 15 en 20 miljard euro worden omgebogen. Dat is aanzienlijk meer dan de oorspronkelijke ombuigingen (13 miljard euro) waarmee Balkenende-II begon in 2003.

Het CPB gaat volgend jaar voor het eerst de politieke programma`s doorrekenen op hun effecten voor de houdbaarheid van de vergrijzende verzorgingsstaat. Hiervan denkt Bos met zijn voorkeur voor het Scandinavische model gebruik te kunnen maken. Het PvdA-programma zal, verwacht hij, goed scoren in het computermodel van het CPB. De andere partijen hebben nog niet aangegeven hoe ze de vergrijzingslast denken op te vangen en ook zij zullen “met de billen bloot“ moeten, zoals Bos zegt.

Maar de PvdA-leider neemt met zijn standpunten grote risico`s. Het is de vraag of zijn boodschap begrepen wordt bij zijn achterban. Twee oudere PvdA-coryfeeën, Marcel van Dam en Bram Peper, fulmineren tegen de plannen van Bos om gepensioneerden te laten meebetalen aan de AOW. Van Dam beschuldigt Bos van misleiding. Met zijn beheersing van debatingtechnieken kan Van Dam het de PvdA-leider knap lastig maken.

De politieke houdbaarheid van de flirt met het Scandinavische model is een tweede zwakke schakel. Met vooruitziende blik heeft het ministerie van Financiën vorig jaar een studie uitgevoerd naar de voor- en nadelen van het Scandinavische model. Daaruit kwam een gemengd beeld naar voren. De Scandinavische landen verschillen onderling sterk in hun sociaal-economische aanpak. Er zijn jaren geweest dat ze het economisch beter deden en jaren dat ze het slechter deden dan Nederland. En ze voeren ook al jaren een beleid van een structureel overschot op hun begroting. Als Nederland dat in 2011 wil bereiken, moet het volgende kabinet doorgaan met bezuinigen. Linksom of rechtsom.