In het getto slinkt de hoop al snel

Vogels fluiten, kinderen lachen en de zon schijnt warm. Het vrolijke geluids- en lichtontwerp doet pijn. Want op hetzelfde moment wordt een vrouw van haar vrijheid beroofd, op klaarlichte dag, temidden van anderen. Die anderen zijn niet joods, de vrouw wel. Daarom moet zij naar het getto verhuizen. Voor haar schijnt de zon niet meer.

Het getto uit de voorstelling De brief heeft echt bestaan. In het stadje Berditsjev, Oekraïne, werden op 15 september 1941 twaalfduizend joden doodgeschoten. Allen woonden ze in het getto - één van hen was de vrouw die er op een mooie zomerdag aankwam. Ze zou totaal vergeten zijn als haar zoon niet over haar had bericht. In de vorm van een door haar aan hem geschreven brief, na te lezen in de roman Leven en lot van Vasili Grossman (1905-1964). Over de executie van zijn moeder in een van te voren gegraven massagraf bij het getto voelde de joodse Sovjet-auteur zich zijn leven lang schuldig. Had hij haar maar naar Moskou gehaald toen dat nog kon; had hij maar niet naar zijn vrouw geluisterd die hun appartement te klein voor drie personen vond. Om met zichzelf in het reine te komen, bedacht hij die brief.

In de toneelmonoloog die de Russische regisseuse Natalia Golofastova en de Nederlandse actrice Catherine ten Bruggencate van Grossmans romanfragment maakten, horen we ook een mannenstem. Russische tekstflarden bereiken ons via een voice-over; de zoon is aan het woord. Ook het handschrift dat per video-projectie op een doorzichtig doek verschijnt, zou van hem kunnen zijn. Het gaas symboliseert zowel het prikkeldraad waarachter de gettobewoners leven als de onvermijdelijke afstand tussen moeder en zoon. Op de innigste momenten is dat gaas opzij geschoven en staat de moeder vlak voor ons, gehuld in plompe kleren die contrasteren met de simpel-poëtische taal.

Daarin vertelt zij over de invasie van de Duitsers en haar ontslag uit de kliniek; over de hoon van de buren en de smadelijke aftocht; over het getto, waar men zich steviger aan het dagelijks leven vastklampte naarmate de hoop slonk. Ongelooflijk helder ziet de moeder wat er met haar en de andere bewoners zal gebeuren; ze treurt om de kinderen die zij Franse les geeft maar klaagt niet over haar eigen lot.

Ten Bruggencate speelt de moeder laconiek, kalm, berustend, maar ook scherp en kritisch tot aan het opstandige toe. Hoop en wanhoop, moed en angst strijden om voorrang, maar uiteindelijk leggen de krachten van de destructie het af tegen die van de helende liefde. En zo verlaten wij het theater met een warm gevoel. De zon is toch, voor iedereen, gaan schijnen.

Voorstelling: De brief, naar Vasili Grossman. Regie: Natalia Golofastova. Spel: Catherine ten Bruggencate. Gezien: 4/5 Literair Theater Branoul, Den Haag. Tournee t/m 10/6. Inl: 070-3657285 en www.branoul.nl.

    • Anneriek de Jong