Hollands glorie in de lucht in de lucht

De keuzes voor de Fokker Friendship in Nederland en de Concorde in Engeland roepen heimwee naar vroeger op. In de toekomst kunnen we niet meer vaststellen welke ontwerpen Nederlands zijn, en welke niet.

1 Fokker F27 Friendship foto Aviodrome Aviodrome

De Beste Nederlandse Design Verkiezing is een poging om onze designoogst van de twintigste eeuw te canoniseren. Het is zeker niet de eerste poging. Er gingen vele lijsten, boeken en tentoonstellingen van nationale designklassiekers aan vooraf. Maar het is wel de eerste keer dat het publiek betrokken wordt bij het aanbrengen van de rangorde. De afgelopen weken is op die manier een beeld van de Nederlandse designtraditie ontstaan, dat afwijkt van de geldende professionele en internationale opvattingen. Is er wel één Nederlandse designtraditie? Of lopen er verschillende patronen door elkaar heen?

De belangrijkste invloeden op de Nederlandse vormgeving zijn verbonden met ons streven naar rationaliteit en individualiteit. Er is steeds een sterke stroming geweest die zich - in analogie met de opvoedkundige waarden rust, ritme en regelmaat - richtte op orde, hygiëne en doelmatigheid. Als het aan de rationalisten ligt, wordt Schiphol uitgebreid tot aan onze landsgrenzen. Hun ideaal is Nederland als een geoliede geluksmachine. Een veilig land, waar alles en iedereen zich samenvoegt tot een vernuftig raderwerk, en alleen het weer onvoorspelbaar is. In de designverkiezing wordt deze richting vertegenwoordigd door een breed scala van producten, van telefoongids tot kampeertent.

Rationele vormgeving is vaak bedoeld om onze individualiteit een kans te geven. De brievenbus is een tussenstation voor liefdesbrieven en rouwkaarten. De ANWB-paddestoel zorgt ervoor dat we op eigen houtje door de natuur kunnen wandelen of fietsen zonder te verdwalen. De Senseo onderkent onze behoefte om niet meer allemaal tegelijkertijd dezelfde koffie te drinken, zonder ons te hoeven bekeren tot een kostbaar espressoapparaat. Het mooiste voorbeeld uit deze verkiezing is de audiocassette van Philips, die onbedoeld het hart werd van de Walkman, waarmee concurrent Sony eind jaren zeventig een impuls gaf aan de individualisering van jongerencultuur. Dat de Walkman inmiddels hardhandig van zijn voetstuk is gestoten door de iPod doet daar niets aan af.

Zelfverloochening

Toch roept de rationele benadering van design ook spanning op met individualiteit. Wie Schiphol binnengaat, krijgt al snel het ongemakkelijke gevoel dat hij zijn reisbestemming mag kiezen in ruil voor zelfverloochening. Zodra we voor de eerste keer ons paspoort laten zien, veranderen we in stukgoed, net zoals onze bagage. Ontwerpen als de slaapbank van Martin Visser en de Lotek lamp hebben hetzelfde effect. Ze laten zich liever gebruiken met objectieve dan subjectieve argumenten: onze authenticiteit laat ze koud. Die ervaring staat haaks op de individualistische heilsverwachting die we vanaf de jaren zestig hebben gecultiveerd. In dat licht willen we niet alleen dat vormgeving ons in staat stelt om ons als individu te gedragen en te ontwikkelen, maar ook dat ze iets betekent voor ons zelfbeeld. De populariteit van de slaapbank Visser en de Lotek lamp heeft dan ook minder te maken met bruikbaarheid dan met hun waarde als keurmerk van een persoonlijke levensstijl.

De ontwikkeling van die symboolwaarde heeft “Dutch Design' in de jaren tachtig en negentig wereldberoemd gemaakt. Onze vormgevers werden artiesten die vakmanschap combineerden met persoonlijke expressie en originele ideeën, die ze “concepten' gingen noemen. De Rietveld-stoel kan - met een beetje goede wil - beschouwd worden als vroege voorloper van deze verandering. Recentere voorbeelden zijn het boekomslag van Turks Fruit, de Beatrix-postzegel en het bankbiljet met de zonnebloem. De jongste nominatie in deze verkiezing, de ladenkast van Tejo Remy uit 1992, heeft zelfs geen naam meer, maar een titel: “You can't lay down your memory'. Alsof de ontwerper zich realiseert dat zijn kast vooral functioneert als een bergplaats van betekenissen.

Erkenning

De genomineerde ontwerpen van de Beste Nederlandse Design Verkiezing geven een verrassend goed overzicht van de ontwikkeling van onze designtraditie. Hoogstens kunnen we vaststellen dat geen enkel lijstje vrij is van willekeur, en dat de vormgeving van de laatste twintig jaar ondervertegenwoordigd is, waardoor mode en nieuwe media geheel ontbreken. Maar daarvoor is een goede reden: het kost nu eenmaal tijd om producten ook buiten een kring van ingewijden erkenning te laten vinden. Ontwerpen als de “Knotted Chair' van Marcel Wanders of het servies “B-set' van Hella Jongerius hebben nog niet de tijd gehad om hun professionele status bij het publiek waar te maken.

Is de Fokker Friendship ook de terechte winnaar? Het staat buiten kijf dat Cees van Meerten en zijn team met de Friendship één van onze belangrijkste, industriële iconen hebben ontworpen. Maar het is moeilijk vast te stellen of hun kiezers zich daarbij lieten leiden door enthousiasme voor de vormgeving, de vliegerij of de Nederlandse luchtvaartindustrie. Net zoals bij de Britse verkiezing van de Concorde eerder dit jaar, is het ondoenlijk om de verschillende motieven te ontrafelen. De keuzes voor Friendship en Concorde roepen beide een gevoel van heimwee op naar een industrieel tijdperk dat voorgoed achter ons ligt. Ze doen vermoeden dat het publiek een relatie legt tussen de kwaliteit van het ontwerp en aspecten als schaal, complexiteit en prestige. Waarschijnlijk speelt ook mee dat veel mensen vliegtuigen sowieso mooie constructies vinden.

Muziek

In de discussie over de keuze voor de Concorde werd in Groot Brittannië het argument gebruikt dat het vliegtuig samen met de Fransen was ontwikkeld. Was de Concorde eigenlijk wel Brits genoeg om de Great British Design Quest te winnen? We kunnen dat afdoen als typisch Britse haarkloverij, maar er is meer aan de hand. Het is niet onwaarschijnlijk dat we bij de volgende editie van de Beste Nederlandse Design Verkiezing nauwelijks meer kunnen vaststellen welke ontwerpen Nederlands zijn, en welke niet. Net als architectuur, voetbal of muziek wordt design steeds meer een internationale praktijk, waarin vernieuwing ontstaat doordat verschillende culturen elkaar beïnvloeden. Het vermogen om daarbij open en nieuwsgierig te blijven, en niet te vervallen in nationalistische reflexen zal beslissend zijn voor onze positie als vooruitstrevend designland. Het verschil in benadering tussen Nederland en Londen tijdens de Milaanse meubelbeurs in mei beloofde in dit opzicht niet veel goeds. Waar Londen ervoor koos om zich te presenteren als een internationale vestigingsplaats van ontwerpers uit alle windstreken, stippelde de Nederlandse Ambassade een route uit van Dutch Design. Daarbij werd de definitie van “Dutch' zo beperkt dat Satyen Pakhale, een Indiase ontwerper die in Amsterdam werkt, en Tord Boontje, een Nederlandse ontwerper die in Frankrijk werkt, uit de boot vielen.

De Beste Nederlandse Design Verkiezing is geen recept voor het behoud van onze designtraditie, of erger nog, van onze nationale identiteit. Het is wel een poging om enig zicht te krijgen op de rol en betekenis van vormgeving in onze samenleving. Maar het is vooral de markering van het vertrekpunt voor de onvermijdelijke veranderingen die de Nederlandse vormgeving in deze eeuw te wachten staat.

Dingeman Kuilman is directeur van de Premsela Stichting, die de verkiezing voor het beste Nederlands design organiseerde in samenwerking met NRC Handelsblad

    • Dingeman Kuilman