Hij kan het hek niet begrijpen

De jongen in de gestreepte pyjama van de Ier John Boyne (34) beschrijft de holocaust vanuit het perspectief van een Duits negenjarig jongetje, dat bovendien het zoontje is van een nazi-officier die het bevel voert over de concentratiekampen in Auschwitz,

John Boyne Foto Mark Watkin Watkin, Mark

De plot van het sober vertelde, suggestieve (jeugd)verhaal is eenvoudig. Op een dag hoort Bruno dat zijn vader is gepromoveerd door “de Furie' en dat hij, zijn ouders en oudere zusje Gretel moeten verhuizen van Berlijn naar “Oudwis'. Bruno wil Berlijn niet verlaten, maar zijn moeder spreekt hem moed in: “Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat het één groot avontuur wordt'.

Bruno vindt “Oudwis' “de eenzaamste plek op aarde', waar niets te beleven valt. Om verveling tegen te gaan neemt hij zijn moeders advies ter harte en gaat op avontuur. Zijn “ontdekkingsreis' brengt hem tot aan het hoge hek, waarachter hij sinds zijn komst onophoudelijk schichtige schimmen in grijs gestreepte pyjama's ziet schuifelen. Daar ontmoet Bruno de Poolse Shmuel: klein, grijs, hologig, mager als een skelet met op zijn gestreepte pyjamamouw “een armband met een ster erop'.

De jongens vertellen over hun levens, die op bizarre wijze elkaars spiegelbeeld vormen (ze hebben dezelfde geboortedatum). Ze sluiten een geheime vriendschap, die sterker blijkt dan alle onmenselijkheid die hen omringt. Bruno belandt uiteindelijk in een gestreepte pyjama achter het hek, waar hij als “ontdekkingsreiziger' Shmuel helpt zoeken naar sporen van Shmuels verdwenen vader.

De manier waarop Bruno in het ongewisse blijft over Auschwitz doet denken aan hoe in Roberto Benigni's film La vita è bella een joodse vader zijn zoontje laat geloven dat hun verblijf in een nazi-vernietigingskamp een spel is. De kracht van De jongen in de gestreepte pyjama ligt in de absurditeit van Bruno's ontdekkingsreizigerspel en verregaande onwetendheid.

Deze onwetendheid wordt uitvergroot doordat Boyne historische feiten grotendeels weglaat. “Heil Hitler', voor Bruno een andere manier om te zeggen “Tot ziens en een prettige dag verder', wordt bijvoorbeeld slechts eenmaal genoemd.

Het zijn vooral sprekende beelden als het verschil in handen van Bruno, “gezond en vol leven, en Shmuel, “de vingers waren nauwelijks meer dan dode takjes', die het verhaal over de holocaust vertellen.

De jongen in de gestreepte pyjama leest als een naargeestig grotesk sprookje met een grimmig einde. Al doen de moralistische slotzinnen - “Natuurlijk gebeurde dit allemaal heel lang geleden en kan zoiets nu niet meer gebeuren. Niet in onze tijd' - daar wel iets aan af.

Natuurlijk kan je er over twisten hoe geloofwaardig het is dat een zoon van een nazi-officier niets van de oorlog heeft mee gekregen. Maar Boyne koos bewust voor Bruno's absolute onwetendheid. “Naïviteit is de manier waarop iemand van mijn generatie het dichtste bij de verschrikkingen van die tijd kan komen', schreef hij in The Times. Dat laat De jongen in de gestreepte pyjama treffend zien.

John Boyne: De jongen in de gestreepte pyjama. Vertaald door Jenny de Jonge. Arena, 205 blz. 15,95

    • Mirjam Noorduijn