Elk meesterwerk schept zijn eigen regels

Maandag wordt de Libris Literatuurprijs uitgereikt voor het beste boek van 2006.

Er is geen reden om te mopperen over de nominaties.

De plechtige hoogmis van het Hollandse literaire leven. Zo mag je de uitreiking van de Libris Literatuur Prijs wel noemen. Eén keer per jaar verzamelt zich op een stemmige locatie een congregatie van boekenbonzen, recensenten, juryleden en schrijvers - om plengoffers te brengen aan het boek der boeken van het voorafgaande jaar. Vele romans zijn door de jury genoemd, slechts één wordt verkozen. De auteur van het winnende boek krijgt 50 duizend euro en hem ligt een zeker verkoopsucces in het verschiet.

De jury heeft dit jaar geen enorme bokken geschoten - of het moest zijn dat ze zich zó aan de regeltjes van het Librisbestuur heeft gehouden dat ze Ultramarijn van de in november overleden Henk van Woerden buiten mededinging plaatste. De twee andere spraakmakende Nederlandse boeken van 2006, Jan Siebelinks Knielen op een bed violen en Tommy Wieringa's Joe Speedboot, staan op de shortlist, net als de opvallendste Vlaamse roman, De engelenmaker van Stefan Brijs. Voor het niet bepaald hemelbestormende Waar was je nou van K. Schippers en het aangenaam aardse De ontelbaren van Elvis Peeters hoeft de jury zich niet te schamen. En de vreemde keuze voor Michael Frijda's Ritselingen is vergeeflijk. Het is nu eenmaal traditie dat ten minste één krankjorum boek op de shortlist staat dat voor spek en bonen lijkt mee te doen.

Volgens het juryrapport was het 'een aanbeveling wanneer boeken zowel een maatschappelijke lading hebben als een literair avontuur behelzen' en wanneer 'ze verbeeldingskracht verraden en verontrusting teweegbrengen'. Dat zijn deugdelijke criteria, hoewel niet zaligmakend. Maar goedbeschouwd beantwoorden slechts twee van de zes boeken aan deze eisen. Brijs' De engelenmaker, het verhaal van een ambitieuze geneticus in een klein grensdorp, is niet alleen vlot geschreven en origineel van compositie, maar roept bovendien vragen op over de wenselijkheid van kloonexperimenten en de dunne lijn tussen goed en kwaad. De ontelbaren, een maatschappijroman waarin een Vlaams dorp ontwricht raakt door een vloedgolf van economische vluchtelingen, is bij vlagen meeslepend en behoorlijk verontrustend. Je volgt Elvis Peeters werkelijk in zijn gedachte-experiment: wat zou er gebeuren als er zoveel vluchtelingen naar het Westen komen dat ze niet meer buiten de deur te houden zijn?

Overigens zouden we Jan Siebelink onrecht doen wanneer we Knielen op een bed violen een 'maatschappelijke lading' ontzeggen. Het succes van de roman (300 duizend verkochte exemplaren en de AKO-prijs 2005) bewijst dat de familiesaga over de godsdienstwaanzinnige Hans Sievez een snaar geraakt heeft; velen herkennen zich in het verstikkend beschreven vader-en-zoonconflict, in het spaak lopende huwelijk van Hans en Margje en in de verleidingen van het fanatieke christendom. De door de Libris-jury gewaardeerde verontrusting brengt de roman zeker teweeg, maar literair avontuurlijk kun je het niet noemen. De roman heeft veel weg van eerdere autobiografische verhalen van Siebelink, en het is dan ook raadselachtig dat juist deze vertelling zo'n succès fou is geworden.

De overige drie romans op de Librislijst onttrekken zich grotendeels aan de criteria van de jury. Wieringa's Joe Speedboot is veel - een wervelende ontwikkelingsroman, een fantasierijk beeld van een katholiek dorp aan de rivier, een onconventioneel liefdesverhaal, en ja: een literair avontuur - maar maatschappelijk geladen is het niet. Schippers' Waar was je nou is een eigenzinnig gestileerd portret van een man die via foto's uit zijn jeugd terugreist naar zijn verleden; het is losgezongen van deze tijd, en eerder kabbelend dan avontuurlijk. Frijda's Ritselingen, vertelt het verhaal van een houthakker en zijn zoontje die leven in de schaduw van een (niet nader gespecificeerd) oorlogsverleden. Het is een modern sprookje dat de lezer die op zoek is naar verbeeldingskracht of maatschappelijke lading het bos instuurt.

'Uiteindelijk moet een boek op eigen kracht overtuigen en schept ieder meesterwerk zijn eigen regels', schrijft de Libris-jury. Dat is een waarheid als een koe en tegelijkertijd een zwaktebod, omdat zo met een brede zwaai alle eerder geformuleerde criteria van tafel geveegd worden. Laat mij er dan maar een paar naast stellen, samen te vatten als de drie s-en: stilistische kracht, een strakke compositie en een spannend verhaal. Geen overbodige eisen bij het lezen van de 1840 bladzijden die het stapeltje Libris-boeken telt; en bovendien een pakket dat drie van de genomineerde boeken uitschakelt: Ritselingen omdat het nergens naar toe gaat en je na een bladzijde of zestig het idee krijgt 'Waarom zit ik dit te lezen?' Waar was je nou omdat het met z'n precieuze, elliptische stijl en zijn weinig uitgewerkte verhaaltje weinig indruk achterlaat; en De ontelbaren omdat het onevenwichtig is van compositie.

Het beste verhaal van 2005 is ongetwijfeld De engelenmaker. Stefan Brijs koos als hoofdpersoon een mismaakte, aan een vorm van autisme lijdende jongen die een verschrikkelijke jeugd doorbrengt op een nonnenschool. Als student medicijnen besluit deze Victor Hoppe om 'God het nakijken te geven' door te experimenteren met klonen. Brijs blaast met zijn mengeling van Blauwbaard- en wolvenkindmotieven de gothic novel nieuw leven in, en op geen enkel moment kom je als lezer in de verleiding om de roman weg te leggen. Daar draagt Brijs' vlotte, negentiende-eeuws aandoende verteltoon zeer aan bij.

Een goed verhaal, goed verteld. Dat is iets wat je ook kan zeggen van Joe Speedboot van Tommy Wieringa, waarin eveneens een hoofdrol is weggelegd voor een gehandicapte dorpsjongen en diens relatie met de uitvinder-in-de-dop Joe Speedboot. Joe Speedboot is een roman over liefde en verraad, vol geloofwaardige excentrieke karakters die aan het beste werk van John Irving doen denken. Het is ook een boek waarin de schrijver bewijst dat hij goed maat kan houden (waar vind je dat nog, een geslaagde ontwikkelingsroman van iets meer dan 300 bladzijden?) en dat hij geen moeite heeft met het verdichten dat nodig is om een groot aantal in elkaar grijpende levens te comprimeren.

Die laatste twee kwaliteiten heeft Wieringa voor op Siebelink, die erg veel bladzijden nodig heeft om zijn verhaal te vertellen en die zijn originele variatie op de overspelroman (met het geloof als bedreigende minnares) laat voorafgaan door een te lang eerste deel over de jeugd van Hans Sievez. Voor mij had het een onsje minder mogen zijn - ook al omdat de plechtstatige, staccato stijl van Siebelink in sommige passages iets mechanisch krijgt. Daar komt bij dat Knielen op een bed violen een bloedserieus boek is. Voor comic relief in een verhaal over de verstikkende kanten van de religie moet je niet bij Siebelink zijn. Hij mist het vermogen van Jan Wolkers, Maarten 't Hart of Maarten Biesheuvel om de uitwassen van het geloof der vaderen te relativeren.

Bij de dood van Gerard Reve schreef Arnold Heumakers dat de grootste invloed van Reve op de Nederlandse literatuur in zijn humor zit, 'in het idee dat literatuur humor moet hebben, zonder daardoor aan ernst in te boeten'. Voor Librisjury's is humor nooit een belangrijk criterium; slechts twee grappige boeken (De langverwachte van Abdelkader Benali en Plankton van J.J. Voskuil) werden in de afgelopen decennia bekroond; en ook de jury van dit jaar zette maar één boek op de shortlist waarom ook te lachen valt: Joe Speedboot. Veel meer dan Brijs, die alleen in het eerste deel van De engelenmaker een lichte toon koos, durft Wieringa het in essentie tragische verhaal van Fransje Hermans te doorspekken met geestige metaforen, uitspraken en situaties. Bij herlezing blijkt bovendien hoe succesvol Wieringa is als schrijver van memorabele zinnen - een kwaliteit die bij uitstek reviaans is.

Alleen al als postuum eerbetoon aan Reve zou het mooi zijn als prijs 2006 maandag zou worden toegekend aan het grappigste boek, met de mooiste zinnen; Joe Speedboot van Wieringa. Het zou een beslissing zijn waarop in elk geval Reves zegen rust.

Maandagavond rond tien uur wordt de winnaar bekend gemaakt. Alle romans werden het afgelopen jaar in deze krant gerecenseerd: zie www.nrc.nl.

    • Pieter Steinz