Peking duldt geen tweede zon aan de hemel

De relaties tussen Peking en het Vaticaan staan op scherp na de eenzijdige Chinese benoeming van twee bisschoppen. De paus gaf vanochtend blijk van zijn 'grote ongenoegen'.

Liu Xinhong knielde toen hij gisteren werd gewijd tot bisschop van Wuhu in de Oost-Chinese provincie Anhui. De paus is boos omdat hij niet werd geraadpleegd. Foto Reuters Liu Xinhong kneels as he is consecrated bishop of Wuhu by China's state-backed Catholic church in the eastern province of Anhui at the city's Saint Joseph's Cathedral in eastern China's Anhui province May 3, 2006. A battle between Beijing and the Vatican over control of church posts flared on Wednesday as China's state-backed Catholic church installed another bishop without papal blessing. REUTERS/Jianan Yu REUTERS

In totaal 133 landen bezocht de vorig jaar overleden paus Johannes Paulus II gedurende zijn 27-jarig pontificaat - maar het land met het grootste inwonertal ter wereld was daar niet bij. Graag was paus Johannes Paulus ook naar China afgereisd, maar het Vaticaan en de regering in Peking konden het nooit eens worden over normalisering van de betrekkingen. En door een 'blunder' van de Heilige Stoel in 2000, in de woorden van sommige Vaticaan-watchers, raakten de kansen op een bezoek van de oude paus helemaal verkeken.

Uitgerekend op 1 oktober van dat jaar namelijk - op de dag dat communistisch China de proclamatie van de Volksrepubliek herdenkt - verklaarde het Vaticaan 120 Chinese en westerse 'martelaren' heilig, die in China werden gedood tijdens de Bokseropstand (1899/1901). Dat was een affront voor Peking. In zijn officiële geschiedschrijving geldt de Bokseropstand als een gerechtvaardigde strijd tegen imperialistische mogendheden. Ondanks latere verontschuldigingen voor deze veronachtzaming van Chinese gevoeligheden, kreeg paus Johannes Paulus II geen uitnodiging meer.

De pijnlijke aanvaring uit 2000 is illustratief voor de delicate verhoudingen tussen China en het Vaticaan, waarbij periodes van toenadering achter de schermen worden afgewisseld met periodes van openlijke vijandelijkheid en wederzijds wantrouwen. Deze week werd met de eenzijdige Chinese creatie van twee bisschoppen (van Kunming en van Wuhu) duidelijk dat op dit moment de confrontatie weer wordt gezocht - nadat sinds het aantreden van paus Benedictus juist opnieuw werd gespeculeerd over een aanstaand pausbezoek. De wijding van de twee bisschoppen gebeurde nadrukkelijk zonder instemming van het Vaticaan. Na eerdere benoemingen waarbij het Vaticaan wél werd betrokken, wordt dat door Rome opgevat als een openlijke provocatie. Vanochtend ventileerde de paus in een ongewoon felle verklaring zijn 'grote ongenoegen' over het gebeuren. En hij veroordeelde de 'ernstige schending van de godsdienstvrijheid' in China.

De katholieke kerk en het communistische bewind in Peking verschillen over veel (ethische) kwesties van mening, zoals abortus en geboortebeperking. Ook speelt steeds de kwestie-Taiwan. In 1951 verjoegen de communisten de pauselijke vertegenwoordiger omdat hij de katholieken had opgeroepen zich te verzetten tegen Chinese bemoeienis met de Koreaanse oorlog. Het Vaticaan verplaatste zijn nuntiatuur naar Taiwan. Peking wil nu dat het Vaticaan, net als de meeste landen, de diplomatieke banden met Taiwan verbreekt en de Volksrepubliek formeel erkent als het enige China. Daar is het Vaticaan wel toe geneigd.

Maar de belangrijkste strijdvraag tussen Peking en het Vaticaan blijft wie (op aarde) het hoogste gezag vertegenwoordigt voor de rooms-katholieke gelovigen: de paus of de (communistische) regering in Peking. In China zijn tien tot vijftien miljoen katholieke gelovigen, de schattingen lopen nogal uiteen. Van hen zijn vier tot vijf miljoen aangesloten bij de officiële, door de staat gecontroleerde 'vaderlandslievende' kerk. Maar de meeste gelovigen belijden hun geloof in schuilkerken, vaak bij mensen thuis. Zij en hun voorgangers worden vervolgd en riskeren zware straffen, zo blijkt elk jaar weer uit rapportages van mensenrechtenorganisaties.

De onderdrukking van het 'vrije' geloof vloeit voort uit ideologische afkeer tegen religie, maar wordt vooral ingegeven door panische angst voor verlies van controle. Daarom ook wordt de spirituele beweging Falun Gong hevig vervolgd. Deze 'duivelse sekte' wordt beschouwd als een bedreiging voor het communistische gezag, en oncontroleerbare katholieken en andere gelovigen kunnen met hun roep om vrijheden eenzelfde bedreiging vormen. Overigens geldt die angst niet alleen de communistische regering: een vroegere keizer werd bij de komst van de eerste missionarissen in China door zijn raadgever al gewaarschuwd voor het gevaar van 'twee zonnen' aan de hemel.

Toch was de afgelopen tijd juist sprake van toenadering. Steeds meer bisschoppen van de 'vaderlandslievende' kerk vroegen ook de zegen van de paus (en kregen die ook). Waarom dan besloot de officiële Chinese kerk juist nu van die koers af te wijken en het Vaticaan ostentatief te negeren bij de bisschopswijdingen van deze week?

De Hongkongse kardinaal Joseph Zen Ze-kiun, die namens het Vaticaan had gevraagd de wijdingen op te schorten, reageerde eerder deze week al woedend op de 'brute' stap van Chinese zijde. 'Zeer ernstig' , zei hij. Volgens hem moet de paus de dialoog met Peking nu helemaal, wil hij als Heilige Vader zijn autoriteit onder de gelovigen niet verliezen. 'We kunnen niet buigen.'

Sommige waarnemers hebben wel een verklaring voor de Chinese verharding, en ze wijzen daarbij juist op de persoon van kardinaal Zen. Als bisschop heeft Zen de pro-democratiebeweging in Hongkong altijd voluit gesteund en de godsdienstknevel in China scherp bekritiseerd. Dat het Vaticaan juist hem in maart tot kardinaal verhief, met een plicht tot absolute gehoorzaamheid aan de paus, is in communistische ogen net zo'n blunder als de heiligverklaringen in 2000.

Peking wil niet ongevraagd een tweede zon, ook niet in Hongkong.