'In dit proces kan je moeilijk spreken van winnaars'

Zacarias Moussaoui krijgt levenslang, en niet de doodstraf, wegens betrokkenheid bij de aanslagen van 11 september. Een hoogleraar rechten blikt terug op het opvallende proces.

Hoogleraar rechten Carl Tobias

Met de strafbepaling 'levenslang' kwam gisteren een einde aan een lange serie rechtszaken tegen de zogenoemde 'twintigste kaper' van 11 september, Zacarias Moussaoui. Volgens sommige analisten bewees de problematische procesgang het gelijk van de regering-Bush om de honderden terreurverdachten die ze vasthoudt niet voor civiele rechtbanken te berechten.

De Amerikaanse hoogleraar Carl Tobias is het daar niet mee eens, vertelt hij telefonisch. In een ingezonden brief in The Washington Post schreef hij vorige maand al 'niettegenstaande de kronkelige aard van dit proces zijn openbare rechtszaken voor een federale rechter een waarborg voor gerechtigheid en de waarden die Amerikanen liefhebben'. Tobias doceert rechten aan de Richmond Universiteit, in Virginia waar ook het proces plaatshad.

Toen Moussaoui gisteravond de rechtszaal verliet riep hij: 'Amerika je hebt verloren! Ik heb gewonnen!' Viel in dit proces van winnaars en verliezers te spreken?

'Moeilijk. De verdediging heeft in ieder geval gekregen waar ze op aanstuurde. Maar de aanklagers hadden ook wel een uitzonderlijk moeilijke opdracht met het eisen van de doodstraf.'

En de beklaagde?

'Over wat Moussaoui daadwerkelijk wilde - sterven als martelaar of de cel in - kunnen we alleen maar speculeren. Als hij als martelaar had willen sterven pakt deze uitspraak extreem ironisch voor hem uit. Met zijn getuigenis in de eerste fase van het proces maakte hij zich met zeker succes verkiesbaar voor de doodstraf. In de tweede fase bleef hij echter zulke conflicterende signalen uitzenden, dat de jury hem blijkbaar niet unaniem de doodstraf gunde.'

Hoe verklaart u verder deze veranderde opstelling van de jury?

'Het federale rechtssysteem legt aan de doodstraf relatief strenge eisen op: de jury moet zonder gerede twijfel bepalen of er sprake was van verzwarende omstandigheden. Het moet die vervolgens zwaarder laten wegen dan eventuele verzachtende zaken. En bovendien in unanimiteit de doodstraf eisen.'

Hoe zou u de rol van rechter Leonie Brinkema in dit proces willen kwalificeren?

'Ik denk dat ze het zeer goed gedaan heeft. Ze was eerlijk voor beide kanten hield een oog op de burgerrechten. Ze instrueerde de jury goed en toonde zich geduldig in een zeer lastig proces.'

Het was voor de regering een beschadigend proces. De aanklagers trachtten te bewijzen dat Moussaoui's bekentenis '9/11' had kunnen voorkomen, terwijl het Witte Huis eerder stelde dat het de aanslagen nooit had kunnen verijdelen.

'Dat klopt. In die zin is door dit proces ook veel burgers opnieuw duidelijk geworden dat de bureaucratie de opsporingsdiensten hindert in hun werk. Dat wringt al veel langer en dat is iets wat natuurlijk iedereen tot in lengte van dagen zal blijven betreuren. Anderzijds, met de wijsheid van achteraf is het altijd makkelijk praten.'

Sommige nabestaanden en andere burgers zeggen dat er - ondanks dit proces - te weinig duidelijk is geworden over de werkelijke rol van Moussaoui.

'De overheid kon in het belang van de nationale veiligheid logischerwijs niet alle informatie vrijgeven die een deel van het Amerikaanse publiek graag zou zien. In dat opzicht valt nooit iedereen tevreden te stellen. Anderzijds zijn ook bepaalde zaken duidelijk geworden die bijvoorbeeld de '9/11-Commission' onopgehelderd liet. Ik denk dan aan de getuigenis van [zelfverklaard 9/11-brein] Sheikh Khalid Mohammed en de geluidsband uit de cockpit van vlucht 93.'

Is juryrechtspraak wel geschikt voor terreurprocessen, waarbij collectieve emoties een veel grotere rol spelen?

'In tegenstelling tot Europeanen denken velen in de VS van wel. Beter twaalf emotionele juryleden van wie je de gevoelens tegen elkaar kunt wegstrepen, dan één bevooroordeelde rechter, redeneren wij. Bovendien zijn de eisen waaraan een doodvonnis moet voldoen zeer streng. De laatste tien jaar zijn slechts drie mensen in het federale systeem ter dood veroordeeld door een jury.'

Met deze uitspraak en de slepende procesgang in het achterhoofd - verwacht u dat de overheid snel Sheikh Khalid Mohammed en de terreurverdachte Ramzi bin al-Shibh voor een rechtbank zal brengen?

'We weten niet eens waar de regering deze twee personen vasthoudt. Laat staan of hun verhoren al afgelopen zijn. Ik denk dat we door deze uitspraak alleen maar langer op hun proces zullen moeten wachten. Het zou me verrassen als hun proces nog onder de huidige regering-Bush zal aanvangen. Die heeft er vooralsnog weinig baat bij, lijkt mij. '

Nu blijkt dat jury's niet de wraakzucht hebben getoond waar de aanklagers op inspeelden, zou die toekomstige Amerikaanse regering zo'n proces voor een civiele of een militaire rechtbank brengen?

'Ik weet niet eens of die rechtbank wel in de VS zal staan.'

Van het Internationaal Strafhof in Den Haag zijn deze en voorgaande regeringen nou niet bepaald fans geweest.

'Inderdaad. Hiertoe zou wellicht een soort apart oorlogstribunaal opgericht kunnen worden. Feit is dat de militaire tribunalen voor terreurverdachten in ons land steeds meer onder druk komen te staan. Door een mogelijke uitspraak van het Hooggerechtshof, maar ook door de internationale publieke opinie. Een nieuwe regering zou daar best eens gevoeliger voor kunnen zijn.'

    • Merijn de Waal