En weer heeft Shas zich onmisbaar gemaakt

Opnieuw heeft Shas, partij van ultra-orthodoxe joden, een sleutelpositie gekregen in de Israëlische regering. De volgelingen van rabbijn Ovadia Yossef zijn strikt in de leer en voor alles bedreven onderhandelaars.

De geestelijk leider van Shas, rabbijn Ovadia Yossef, op een verkiezingsposter, afgelopen maand in Jeruzalem. Foto AFP An Ultra-Orthodox Shas party campaign poster depicting Rabbi Ovadia Yossef, the party's spiritual leader, hangs from a poll in a street in Jerusalem 26 March 2006. Israelis go to the polls in the Jewish state's 17th general election on March 28th. AFP PHOTO/PEDRO UGARTE AFP

De Israëlische politiek, zegt Shas-parlementariër Shlomo Benizri, is als een bazaar waar je hard moet onderhandelen. Met de toetreding tot de nieuwe regeringscoalitie heeft Shas, de 22 jaar oude partij van ultra-orthodoxe joden uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten, opnieuw aangetoond bedreven te zijn op de politieke markt.

“Zonder onze twaalf zetels was het voor interim-premier Olmert heel moeilijk geweest een werkbare, stabiele coalitie te vormen“, zegt oud-minister Benizri. Shas' prijs om Olmert te helpen, noemt hij “redelijk“: vier ministersposten, inclusief die van vice-premier, 250 miljoen dollar voor speciale sociale (lees ultra-orthodoxe) projecten en intrekking van het plan om burgerlijke huwelijken te gaan erkennen.

Het leeuwendeel van het geld wordt - net als toen Shas in de jaren '80 en '90 coalities mogelijk maakte - gebruikt om het netwerk van scholen (hoofdzakelijk voor jongens en mannen), synagogen, rituele badhuizen en (vruchtbaarheids)klinieken te versterken. “Het bestrijden van de discriminatie van arme sefardim is ons doel. Daarvoor is geld nodig en daarom heeft onze geestelijk leider ons opgedragen macht te veroveren,“ legt Benizri uit.

Shas (Sefardische Lijst voor Traditie) vertegenwoordigt de oriëntaalse ultra-orthodoxe kiezers en maakt als zodanig deel uit van joods-fundamentalistisch Israël - goed voor twintig procent van het electoraat dat zijn stemmen verdeelt over vier orthodoxe of religieus-zionistische partijen.

“Ons streven is van Israël een land te maken waar de halacha (stelsel van joodse religieuze wetten) bepalend is en waar erkende rabbijnen de besluiten nemen en de instellingen leiden“, vertelt Benizri. Op de constatering dat Shas dan nog een lange weg te gaan heeft, want formeel wordt de staat niet geleid door bovenaardse interventie, antwoordt hij: “Bij de laatste verkiezingen heeft onze grote vijand, Shinui, geen enkele zetel veroverd.“ Shinui was de partij die in het verleden grote successen boekte met campagnes onder het motto “Stop de orthodoxen'.

Shas daarentegen is de grootste partij van de oriëntaalse ultra-orthodoxen gebleven. De “godvrezenden' (de haredim) beschouwen politici als Benizri en partijleider Eli Yishai als de verdedigers van hun geïsoleerde manier van leven. In Shas is geen plaats voor vrouwen, niet in de regering, niet in de Knesset en niet in de leiding van de instellingen. Het openbare leven laat zich niet verenigen met de strenge zedigheidseisen die de haredim aan vrouwen stellen.

Geestelijk leider van Shas is rabbijn Ovadia Yossef, een in Bagdad geboren tachtiger. “Hij is wijs, hij is geleerd, hij weet alles“, zegt Benizri. Ovadia Yossef, winnaar van de Israëlprijs voor talmoedische literatuur, wordt door Shas-ministers en -parlementariërs beschouwd als hun enige autoriteit. Shas kon pas tot de regering toetreden nadat hij en de Raad van Wijzen van de Torah het onderhandelingsresultaat hadden goedgekeurd.

“Als minister leid je een departement, dus ga je niet voor ieder detail naar hem toe, maar voor alle belangrijke beslissingen en politieke acties vinden uitvoerige consultaties plaats. De rabbijn praat ook met de premier, met specialisten en, als het kwesties van oorlog of vrede zijn, met generaals en diplomaten. Pas dan neemt hij een voor ons bindend besluit.“

Daarmee is Ovadia Yossef ook voor premier Olmert een belangrijke politieke factor. “Als premier Olmert het plan wil doorzetten zonder overleg met de Palestijnen nederzettingen op de Westoever te ontruimen, moet hij de goedkeuring krijgen van onze geestelijk leider en die is tegen dit idee“, zegt Benizri.

Tenzij Olmert opnieuw een politieke prijs wil betalen?

“Wie weet“, lacht de in zwart gehulde politicus.

De geestelijk leider vindt dat alleen land kan worden afgestaan in ruil voor vrede. De religieuze onderbouwing van dat argument vloeit voort het besef dat de joden niet sterk genoeg zijn het hele Land van Israël te heroveren en vervolgens alle kerken en moskeeën af te breken.

Die zwakte is Gods straf voor de zonden van de joden, legde rabbijn Yossef al in 1989 vast in een artikel in Yated Ne'eman. Hij doelde onder andere op de schendingvan de sabbat, de overtredingen van de spijswetten en de opening van homoclubs in Tel Aviv. Homoseksualiteit is een zonde die bestraft kan worden met de doodstraf, meent de rabbijn.

De bereidheid met de Palestijnen land voor vrede te ruilen, betekent niet dat de haredim in het algemeen en Shas in het bijzonder tot het kamp van de duiven gerekend moeten worden. “Een haredi is per definitie geen duif, maar hun wereld is judea-centrisch en niet zionistisch“, aldus de vooraanstaande analisten Israel Shahak en Norton Mezvinsky in hun boek Jewish Fundamentalism in Israel.

Het anti-zionisme van de ultra-orthodoxen vloeit voort uit de visie dat een joodse staat pas kan ontstaan na de komst van de Messias. Dit leerstuk draagt Shas overigens niet breed uit, ook omdat een groot deel van de bijna 400.000 ultra-orthodoxen in een of andere vorm afhankelijk is van de staat. Gelovigen die hun tijd doorbrengen in de yeshivot (de religieuze scholen) hoeven niet te werken en krijgen uitkeringen, hun scholen worden gesubsidieerd en de meesten van hen hoeven niet in militaire dienst. De verdediging van dat systeem is de eerste zorg van Shas.

Shas-ministers zullen zich ook inspannen voor naleving van de sabbat en voor fiscale bevoordeling van speciale koshere winkels (alleen voor vrouwen) en voorzieningen (de koshere creditcard en mobiele telefoon, die niet werken op zaterdag en andere heilige dagen).

En tot niet geringe opluchting van rabbijn Eliyahu Ben Dahan, algemeen directeur van de Rabbinale Rechtbanken in Israël, blijven dankzij Shas huwelijken die niet door deze rechtbanken zijn goedgekeurd ongeldig. Dat geldt ook voor echtscheidingen. “Wij willen een joodse natie zijn. Als we huwelijken en scheidingen zouden laten voltrekken door burgerlijke rechters en niet door rabbijnen, die de halacha heel grondig hebben bestudeerd, zou Israël uiteenvallen in twee naties“, aldus deze ultra-orthodoxe rabbijn. Het feit dat de rabbinale rechtbanken zijn uitgerust met computers en dat de rechtbanken steeds vaker in echtscheidingszaken de kant van de vrouw kiezen, noemt hij “belangrijke moderniseringen“.

Shas-Knessetlid Benizri: “We zullen ons altijd verzetten tegen alle vormen van modernisering die volgens onze rabbijnen in strijd zijn met de halacha. Dat is óók onze missie.“