De mens bezien door de ogen van een aap

De aap lijkt op de mens, dat vinden wij grappig.

Documentairemaker René Seegers laat aan de hand van een verhaal van Kafka zien hoe apen over ons denken.

Een afgerichte makaak uit Japan.

De aap moet in een pakje voor ons dansen, pianospelen, rolschaatsen. Dat is komisch, want hij lijkt zo ontzettend veel op ons. De aap kan rechtop op twee benen lopen, kan met gereedschap overweg en kan via symbooltaal met ons communiceren. De aap is ook een gewild proefkonijn voor nieuwe medicijnen. Mensen delen meer dan 98 procent van hun DNA met de chimpansee. Al die zaken versterken het verleidelijke, maar valse beeld dat de aap net een mens is.

Documentairemaker René Seegers maakte er een korte film over die vanavond wordt uitgezonden door VPRO's Dokwerk. ... en de aap is mens geworden is een statement, een reactie op het beeld van de aap dat oprijst uit de actualiteit, films en literatuur. “Je slaat de krant open en je ziet berichten over het verband tussen mensen en apen“, zegt Seegers na afloop van de voorvertoning van zijn film in een zaaltje bij dierentuin Artis. “Ik was nieuwsgierig naar hoe die relatie precies in elkaar zit. Hoe ziet de geschiedenis eruit vanuit de aap?“

Seegers maakt in zijn film veelvuldig gebruik van archiefbeelden en van oude films waarin de relatie tussen mens en aap centraal staat. Dat levert, mede door het hoge tempo van monteren, een kaleidoscopisch geheel op. Af en toe wordt de beeldenstroom onderbroken door interviews met wetenschappers die het gedrag van apen hebben onderzocht.

“Ik wilde kijken of ik op deze manier een betoog zou kunnen voeren op televisie“, zegt Seegers. “Daarom heb ik het beeld op een overdrachtelijke manier gebruikt.“

Het is een moeilijke vorm, want om het betoog te kunnen volgen, moet de kijker de verleiding weerstaan zich te laten afleiden door de heen en weer flitsende beelden, en trouw naar de commentaarstem blijven luisteren. “Ik heb er bewust voor gekozen om geen natuurdocumentaire te maken, maar meer een soort ideeëngeschiedenis, hoe mens en aap door de jaren heen tegen elkaar hebben aangekeken“, aldus Seegers.

Seegers hing zijn betoog op aan het verhaal Ein Bericht für eine Akademie van Franz Kafka. Dat gaat over de circuschimpansee Rotpeter die na in het wild te zijn gevangen in vijf jaar tijd zoveel over mensen heeft geleerd dat hij zich als zodanig is gaan gedragen. In een brief stelt hij de hoge heren van de academie van wetenschappen van zijn ontwikkeling op de hoogte. De menswording is een dressuuract. Seegers: “Ik vind het een mooie metafoor voor hoe de geschiedenis er vanuit de aap gezien uitziet, hoewel sommigen beweren dat Kafka niet letterlijk apen bedoelde, maar het joodse volk.“

Kafka's verhaal, dat Seegers in de film niet door een chimpansee laat vertellen maar door een afgerichte makaak uit Japan, is een stevige leidraad voor het beeldenfestijn. Toch zitten er wat losse eindjes in de film. Waarom bijvoorbeeld komt de bekende Nederlandse primatoloog Frans de Waal wel in beeld, maar wordt hij vervolgens niet aan het woord gelaten?

Seegers heeft veel op met aaponderzoekers die zich verzetten tegen de antropomorfe kijk op de mensaap. “Aan de hand van proeven proberen zij te onderzoeken wat het wezen is van de aap. Dat spreekt mij veel meer aan dan onderzoeken hoe menselijk de aap is. De mens heeft een diep gekoesterde wens tot het vermenselijken van de aap. We proberen telkens te ontdekken welke eigenschappen de aap duidelijk van ons heeft. Maar is het niet tijd om te kijken wat de mens van de aap heeft?“

Dokwerk: ... en de aap is mens geworden. Vanavond, Nederland 3, 20.20-21.30u.

    • Sander Voormolen