Muisstille democraten op het plein

In Zwitserland wordt politiek bedreven op het dorpsplein. De bevolking stemt bij handopsteken. Kamerleden bezochten het stadje Appenzell om te zien hoe.

De pastor van de rooms-katholieke kerk in Appenzell had voor de zekerheid deze ochtend nog opgeroepen tot eenheid in de gemeente. “Wij staan naast elkaar, voor elkaar en achter elkaar, maar nooit boven elkaar.“ De gemeente had hij laten zingen: Schenk Du uns, Gott, Verschönlichkeit / Wenn Meinung uns entzweit / In andern die Geschwister sein / Im Streite noch zusammen stehen.

Van ruzie is deze zondag verder niets te merken. Na de mis stroomt het dorpsplein vol. De ouderen mogen zitten, de overige circa drieduizend aanwezigen moeten de komende uren staan. Hoewel de vrouwen sinds de jaren zeventig ook stemrecht hebben, zijn de mannen ruimschoots in de meerderheid. De mannen hebben zwaarden meegenomen, soldaten zwaaien met vlaggen.

Deze zondag beslist de bevolking van het Zwitserse dorp Appenzell over kwesties als de invoering van het homohuwelijk en de verdeling van een financiële meevaller. De opeengepakte Appenzellers zijn muisstil als zij gedisciplineerd de besluitenlijst van deze dag afwerken. Insprekers mogen wat zeggen, daarna gaat de bevolking in grote meerderheid akkoord met het homohuwelijk. Minder spannende hamerstukken worden unaniem aangenomen.

Het Zwitserse kanton Appenzell kent nog altijd een systeem van volledig directe democratie. De bevolking kiest, bijeen op het dorpsplein, de rechters en bestuurders. Tweede-Kamerlid Niesco Dubbelboer (PvdA), lid van de vaste Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken, is onder de indruk. “De bevolking beslist direct mee en krijgt een soort burgerzin. Daardoor kan woede over politieke machthebbers zich ontladen.“

De Kamercommissie reisde vier dagen door Zwitserland om na te denken over bestuurlijke vernieuwing. Ze wilden het spanningsveld tussen representatieve democratie en directe democratie onderzoeken. Een deel van de Kamer (vooral de linkse oppositie en regeringspartij D66) wil nog deze kabinetsperiode de betrokkenheid van burgers bij de politiek vergroten.

Sinds gisteren mogen burgers, als zij 40.000 handtekeningen hebben verzameld, een onderwerp op de agenda van de Kamer plaatsen, het burgerinitiatief. Vorige week dienden de Kamerleden Dubbelboer (PvdA), Van der Ham (D66) en Duyvendak (GroenLinks) een wetsvoorstel in om referenda mogelijk te maken. Het is omstreden. Het CDA voelt niets voor de invoering van “veredelde opiniepeilingen“. De VVD is ook kritisch. De afwijzing van de Europese Grondwet vorig jaar, het eerste landelijke referendum, heeft die kritische houding versterkt.

Het functioneren van de democratie in Zwitserland is een voorbeeld voor Dubbelboer en Van der Ham. Zwitsers mogen via referenda meebeslissen over grondwetswijzigingen en wetsvoorstellen, en ze mogen zelf referenda uitschrijven - mits zij voldoende handtekeningen hebben verzameld. In sommige gemeenten mogen burgers op het plein door middel van handopsteken stemmen.

Het Zwitserse parlementslid Gross probeerde de kritische CDA'ers en VVD'ers ervan te overtuigen dat directe democratie goed is. “Burgers worden gedwongen naar argumenten te luisteren, omdat zij elkaar proberen te overtuigen. Er is minder cynisme.“ Volgens PvdA'er Dubbelboer toont het Zwitserse model aan dat angst voor referenda onterecht is. Ook ervaringen in Nederland wijzen daar volgens hem op. “Vergelijk Amsterdam en Rotterdam maar eens. Amsterdam heeft ervaring met referenda, en de partijen hebben daardoor bij gemeenteraadsverkiezingen nooit een afstraffing gehad zoals de PvdA in 2002.“

Het argument dat burgers geneigd zijn conservatieve standpunten in te nemen, klopt volgens Gross niet. “Zürich bijvoorbeeld heeft, dankzij referenda, een van de meest vooruitstrevende wetten op het gebied van gelijkberechtiging van homoseksuelen. Ook de drugspolitiek is daar heel progressief.“ Het referendum over de Grondwet was volgens hem slecht: “Te laat, te haastig, te gecentraliseerd, te officieel.“

Nog deze kabinetsperiode zal de Kamer praten over het wetsvoorstel van PvdA, GroenLinks en D66. Ook het kabinet zet stappen om de democratie directer te maken. Een Burgerforum praat over manieren om het kiesstelsel te hervormen. VVD en CDA blijven kritisch.

De eerste twee voorstellen om een onderwerp op de agenda van de Kamer te krijgen, zijn gedaan door de Jonge Socialisten van de PvdA, die een gekozen formateur willen, en de antirooklobby. VVD-fractievoorzitter Van Beek: “Het kan ook een instrument worden voor belangengroepen, die ontevreden zijn dat de politiek hun mening niet deelt.“

    • Guus Valk