“Iedereen heeft baat bij een brede verzorgingsstaat'

PvdA-leider Wouter Bos wil de verzorgingsstaat hervormen met een Scandinavische aanpak. De kritiek erop legt hij naast zich neer. “Je hoeft niet alles over te nemen.“

1 mei viering PvdA Utrecht, 01-05-06 © Foto Merlin Daleman Daleman, Merlin

Partijen die de aanstormende kosten van de vergrijzing willen opvangen met louter nieuwe bezuinigingen, zijn bij Wouter Bos aan het verkeerde adres. Er moet een “solidaire hervormingsagenda' komen, meent hij. Daarvoor zijn pijnlijke maatregelen nodig, maar dan kan de solidariteit van de verzorgingsstaat intact blijven.

De PvdA-leider kent de recente vergrijzingsstudie van het Centraal Planbureau (CPB) waarin wordt berekend dat komende kabinetsperiode - zonder aanvullende maatregelen - zo'n 20 miljard moet worden omgebogen. Hij kent ook de politieke barometer die aangeeft dat Wouter Bos gerede kans maakt premier te zijn van het kabinet dat die taak moet uitvoeren. Daarom is hij nu al “met de billen bloot“ gegaan, terwijl het CDA, de VVD en D66 nog niets hebben laten horen over de wijze waarop ze het miljardenprobleemdenken op te vangen dat het CPB signaleert.

Afgelopen vrijdag ontvouwde de PvdA-leider op een congres over de toekomst van de verzorgingsstaat de contouren van zijn hervormingen. In een toespraak getiteld Lessons from the Nordics luidde zijn boodschap: rijke gepensioneerden, vermogende huizenbezitters met een hypotheek en universitair geschoolden met hoge inkomens moeten meer bijdragen aan de solidariteit. “Perverse“ belastingsubsidies zoals de hypotheekrenteaftrek moeten worden afgetopt en het gebruik van de levensloopregeling voor vervroegd pensioen moet in nieuwe CAO's worden herzien.

Op dat laatste reageerde de vakbeweging afwijzend. Ook twee CDA-prominenten, premier Balkenende en minister De Geus (Sociale Zaken), veegden meteen de vloer aan met de plannen van Bos. Volgens De Geus had Bos “onbeschofte voorstellen“ gedaan, volgens Balkenende stelde de PvdA-leider zich “bevoogdend“ op door mensen keuzes te ontnemen.

Gistermiddag, op de Dag van de Arbeid, wuifde Bos - terug van een matineus bezoek aan een socialistisch bejaardenhuis in Utrecht - op zijn werkkamer in de Tweede Kamer de CDA-kritiek weg.

Wouter Bos: “Mijn plannen zijn een aanbod aan de vakbeweging - dat is helemaal niet onbeschoft. Ik zoek niet de confrontatie met de bonden, zoals het kabinet heeft gedaan. Dit kabinet heeft de onzekerheid onder mensen vergroot door in tijden waarin het moeilijk gaat te zeggen dat eigen verantwoordelijkheid de oplossing is. Dat is precies het verkeerde verhaal, het heeft de mensen alleen maar onzekerder gemaakt.“

Met uw voorstellen, zoals aanpassing van de levensloopregeling, neemt de onzekerheid onder mensen toch weer toe?

“Dat denk ik niet. Het gaat ons er om de solidariteit in stand te houden houden, maar wij maken tegelijkertijd duidelijk dat er pijnlijke maatregelen nodig zijn om dat te bereiken. Partijen die daar niet aan willen, komen niet verder dan alleen maar nieuwe bezuinigingen. Of ze durven het niet te zeggen. De coalitiepartijen steken hun kop in het zand.“

Langer werken moet, zegt ook het CPB in zijn studie naar de vergrijzing. Anders ontstaat er een financieel probleem van zo'n 20 miljard euro.

“Het CPB laat zien dat we de komende jaren een miljardenprobleem hebben met de vergrijzing. Ook de huidige coalitiepartijen zullen moeten kiezen wat ze in hun verkiezingsprogramma gaan zetten, al was het maar omdat het CPB vanaf volgend jaar de effecten van de verkiezingsprogramma's op de vergrijzingslast zal doorrekenen. Dan moeten het CDA en de VVD kleur bekennen. Wij doen dat nu al.“

Gaan de hervormingen in de sociale zekerheid van dit kabinet op de schop als u in 2007 de verkiezingen wint?

“Nee. Je hoeft om de doorgeschoten eigen verantwoordelijkheid van dit kabinet te corrigeren, niet het hele huis af te breken. Maar in de bijstand, de arbeidsongeschiktheid en de zorg zullen we zeker dingen aanpassen.“

U verwijst naar de Scandinavische landen. Daar zijn volgens Balkenende de werkloosheid en arbeidsongeschiktheid groter, is de welvaart lager en de belastingdruk zo hoog dat beide ouders moeten werken en hun kind naar de kinderopvang moet. Willen we dat in Nederland?

“Je moet niet klakkeloos over het Scandinavische model spreken. Je moet er intelligent uit shoppen en kijken naar de manier waarop het ene land de arbeidsmarkt heeft geflexibiliseerd, het andere verlofarrangementen heeft geregeld en het derde omgaat met innovatie.“

Wilt u ook naar de bijbehorende Scandinavische niveaus van belastingen?

“In Zweden en Noorwegen is de belasting- en premiedruk lager dan in Nederland. Ik houd een verhaal hoe je meer rendement haalt uit je belastinggeld. Ik vind dat we af moeten van de opvatting dat minder overheid de enige weg is om de verzorgingsstaat overeind te houden. Ik pleit niet voor méér, maar ik ben wel tégen de wedloop wie de grootste belastingverlaging biedt.“

U pleit voor een omvangrijke overheid. Dat klinkt als de ouderwetse PvdA die mensen wil beschermen.

“Ik heb het over a broad public sector. Een brede publieke sector is niet een grote overheid met meer ambtenaren en hogere belastingen. Breed wil zeggen dat de verzorgingsstaat universele trekken behoudt: iedereen betaalt mee en iedereen heeft er baat bij. Dat houdt mensen betrokken bij de solidaire samenleving. Daarom moeten ook de mensen met lage inkomens belasting betalen, dan beseffen ze dat er iets nodig is om de verzorgingsstaat overeind te houden. Mensen leveren inkomensafhankelijke bijdragen, maar de AOW, kinderbijslag of arbeidskorting moet je niet inkomensafhankelijk maken. Ik heb een redelijk positief mensbeeld, maar enige mate van verlicht eigenbelang helpt wel.“

U verwijst naar de onzekerheid waarin mensen verkeren door de globalisering, de multiculturele samenleving, de dreiging van terrorisme. Waarom kan een brede overheid die onzekerheid wegnemen?

“De globalisering raakt steeds bredere groepen van de samenleving. Moet je dan de eigen verantwoordelijkheid nog meer vergroten? Dat is niet doelmatig en geeft mensen nog meer het gevoel er alleen voor te staan. Collectiviteit kan mensen ook sterker maken.“

Rectificatie / Gerectificeerd

In het interview met PvdA-leider Bos, “Iedereen heeft baat bij een brede verzorgingsstaat' (2 mei, pagina 3), staat dat Bos AOW, kinderbijslag en arbeidskorting niet inkomensafhankelijk wil maken. Dat is onjuist, de PvdA is voor een inkomensafhankelijke arbeidskorting.

    • roel Janssenegbert Kalse