Het dorpsplein als het ware parlement

Tweede-Kamerleden zoeken naar manieren om de democratie directer te maken.

In het Zwitserse Appenzell zagen zij burgers stemmen via handopsteken.

Inwoners van het Zwitserse kanton Appenzell stemmen via handopsteken, in 2004. Foto Newscom -- NO MAGS, NO SALES -- KRT TRAVEL STORY SLUGGED: WLT-APPENZELL KRT PHOTO BY TOD ROBBERSON/DALLAS MORNING NEWS (November 7) It's one hand, one vote on the last Sunday in April when the people of the Swiss canton of Appenzell gather in the town square for elections. Voting by a show of hands is a seven-centuries-old tradition in the rural region. (mvw) 2004 Newscom

De pastor van de rooms-katholieke kerk in Appenzell had voor de zekerheid nog opgeroepen tot eenheid in de gemeente. “Wij staan naast elkaar, voor elkaar en achter elkaar, maar nooit boven elkaar.“ De gemeente had hij laten zingen: Schenk Du uns, Gott, Verschönlichkeit/ Wenn Meinung uns entzweit/ In andern die Geschwister sein/ Im Streite noch zusammen stehen.

Van ruzie is deze zondag verder niets te merken. Na de dienst, rond het middaguur, stroomt het dorpsplein vol. De ouderen mogen zitten, de overige circa drieduizend aanwezigen moeten de komende uren staan. Soldaten zwaaien met vlaggen.

De bijeenkomst mag er dan folkloristisch uitzien, de bevolking van het Zwitserse kanton Appenzell beslist deze dag over een serieuze kwestie als de invoering van het homohuwelijk. Sprekers mogen kort wat zeggen, daarna gaat de bevolking in grote meerderheid akkoord met het homohuwelijk. Minder spannende stukken worden unaniem aangenomen.

Appenzell kent een systeem van volledig directe democratie. De bevolking kiest de rechters en bestuurders. Kamerlid Niesco Dubbelboer (PvdA), lid van de vaste Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken, is onder de indruk. “De bevolking beslist direct mee en krijgt een soort burgerzin. Woede over politieke machthebbers kan zich ontladen. Nederland kan hier nog wat van leren.“

De Kamercommissie reisde de afgelopen vier dagen door Zwitserland om na te denken over bestuurlijke vernieuwing. De Kamerleden wilden, zoals zij dat zeggen, het spanningsveld tussen representatieve en directe democratie onderzoeken. Een actueel thema: een deel van de Tweede Kamer (vooral de linkse oppositie en regeringspartij D66) wil nog deze kabinetsperiode de betrokkenheid van burgers bij de politiek vergroten.

Sinds gisteren mogen burgers, als zij 40.000 handtekeningen hebben verzameld, een onderwerp op de agenda van de Kamer plaatsen, het zogeheten burgerinitiatief. Vorige week dienden Dubbelboer en zijn collega's Van der Ham (D66) en Duyvendak (GroenLinks) een wetsvoorstel in dat referenda mogelijk moet maken. Dit is politiek omstreden. Het CDA voelt niets voor “veredelde opiniepeilingen“, coalitiegenoot VVD is ook kritisch. De massale afwijzing van de Europese Grondwet vorig jaar, het eerste landelijke referendum, heeft die kritische houding versterkt.

Het functioneren van de democratie in Zwitserland is dan ook een voorbeeld voor Dubbelboer en Van der Ham, die meereisden. Zwitsers mogen via referenda meebeslissen over grondwetswijzigingen en wetsvoorstellen, maar mogen ook zelf referenda uitschrijven - mits zij voldoende handtekeningen verzamelen. In Appenzell mogen burgers op het plein stemmen door hand opsteken.

Het Zwitserse sociaal-democratische parlementslid Andreas Gross probeerde de CDA- en VVD-Kamerleden ervan te overtuigen dat meer directe democratie goed is. “Burgers worden gedwongen naar elkaars argumenten te luisteren, omdat zij elkaar proberen te overtuigen. Er is minder cynisme.“ Het argument dat burgers geneigd zijn snel conservatieve standpunten in te nemen, klopt volgens Gross niet. “Zürich heeft, dankzij referenda, een heel progressieve drugspolitiek.“

Ook het kabinet zet voorzichtige stappen om de democratie directer te maken. Een door minister Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) ingesteld Burgerforum praat sinds vorige maand over manieren om het kiesstelsel te hervormen. VVD en CDA blijven, ook na de reis naar Zwitserland, kritisch. Fractievoorzitter Van Beek (VVD): “Ik kan me referenda op lokaal niveau wel voorstellen. Maar om over ingrijpende, landelijke thema's via referenda te beslissen, zie ik niet zitten. Directe democratie is hooguit een aanvulling op representatieve democratie. Dat moet vooral zo blijven.“

    • Guus Valk