Sprachführer

In oktober 1939 gaf Hitler zijn generaals opdracht om de invasie van Nederland en België voor te bereiden. Vrijwel gelijktijdig moet er een opdracht zijn uitgegaan om die invasie taalkundig voor te bereiden.

Die tweede opdracht leidde tot een dun boekje in zakformaat getiteld Niederländischer Sprachführer für die Truppe im Felde. Wat mij als eerste trof was de maand van uitgave: januari 1940. Ruim drie maanden voor de inval in Nederland en België hadden de nazi's een taalgidsje in elkaar gesleuteld dat de Wehrmacht uitstekend op weg kon helpen.

Zo begint het boekje met een korte uitleg van het verschil tussen het Nederlands en het Vlaams. We lezen iets over de uitspraak van het Nederlands en over de verschillende muntsoorten in beide landen. Als je niet beter wist, zou je kunnen denken dat je met een toeristisch taalgidsje te maken hebt.

Ook het hoofdstukje 'Beleefdheidsfrasen' blijft heel onschuldig. Onder kopjes als Anrede, Gruß en Allgemeine Redewendungen krijgen we zinnetjes aangeboden als 'Hoe gaat het met u?', 'Het beste, hoor!', 'Wilt u dat herhalen?' en 'Schrijft u 't even op'. Een zin die in dit rijtje nogal opvalt is: 'Ik kom toch niet ongelegen?'

Volgens mij komt een verrassingsaanval van een vijandelijk leger altijd ongelegen, maar je kunt zo'n zin ook in andere omstandigheden gebruiken. Het ging wel nadrukkelijk om militaire toepassingen: op het titelblad staat in vette, onderstreepte letters: 'Nur für den Dienstgebrauch.' Van een vooruitziende blik getuigt de zin: 'Waar/hoe kan ik een fiets krijgen?' Het antwoord is inmiddels bekend: niet alleen met beleefdheidsfrasen!

Echt grimmig wordt het boekje pas halverwege, als we zijn beland in het hoofdstukje 'Redewendungen für den Krieg'. Tot dan toe hadden de meeste zinnen kunnen zijn overgeschreven uit een Baedeker of Berlitz-gidsje, maar daarin zul je toch niet snel frasen aantreffen als 'Halt of ik schiet!', 'Handen hoog!', 'Leg de wapens neer!', 'We hebben oorlog!' (alsof iemand daaraan zou twijfelen) en 'Dit is oorlogsrecht!' Achter vrijwel iedere zin in deze afdeling staat een uitroepteken - je hebt weinig fantasie nodig om het de Duitsers te horen schreeuwen.

In dit gedeelte komen we ook staaltjes van oorlogspropaganda tegen. 'Wij komen niet als vijanden, maar als vrienden', lezen we. En: 'U hebt niets te vreezen.' Zelf vreesden de samenstellers van de Sprachführer meer tegenstand dan het Nederlandse leger uiteindelijk zou bieden, getuige een zin als: 'Welke straten zijn ondermijnd?'

Het is goed om te weten dat de Hema kort na de oorlog een klein woordenboekje heeft uitgebracht om met de geallieerden te kunnen praten. In de Hema Dutch Dictionary staan 2.500 woorden plus '100 populaire zinnen'. Ook in dit boekje zijn vooral de zinnetjes interessant. Eentje luidt: 'My brother is a soldier', met daarachter de fonetische weergave: 'Mai brodde izze souldzje.' Een andere luidt: 'Aaj em lieving foor dzjomunni [Germany] toemorroo' - naar Duitsland, zal men indertijd hebben gedacht, om de nazi's lik op stuk te geven.

Wie dat Hema-boekje heeft samengesteld, is niet bekend. Het is een zeldzaam boekje, dat tot voor kort zelfs niet in de collectie van het NIOD te vinden was. Het laat zien dat de Nederlandse handelsgeest onbeschadigd was gebleven, want op de achterzijde staat: 'Dank zij de bevrijding van ons land/ Eenieder thans weer Hema klant!'

Reacties via www.nrc.nl/woordhoek of naar sanders@nrc.nl

    • Ewoud Sanders