Explosief zilveren krullen

Een badminton-shuttle van zilver! Dat denk je in de Amsterdamse Hermitage even, beneveld door al het ragfijne zilver. Maar het voorwerp dat je ziet is een porte-bouquet, een houdertje voor een corsage, tweehonderd jaar geleden in China gemaakt voor de westerse markt: de zilveren veertjes blijken blaadjes te zijn.

Onderdeel van het 32-delige toiletstel van Catharina de Grote Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Filigrain kunstvoorwerpen in de Hermitage Amsterdam Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 060425 Boyer, Maurice

China is het land waar altijd het meeste filigrein (voorwerpen, gesmeed van dunne, bewerkte draadjes zilver) werd gemaakt. Toen Europese schepen vanaf de zestiende eeuw over de wereldzeeën begonnen te varen, was dit een van de wonderen uit het Oosten waar zij mee thuiskwamen. Koningen en vorsten - in die tijd per definitie kunstliefhebbers - gingen naast porselein, zijden stoffen en ivoor ook filigrein verzamelen, en Azië produceerde al gauw op Europese bestelling. Het sierlijke filigrein, waarvan het soms bijna onbegrijpelijk is dat mensenhanden het konden maken, was geliefd van Den Haag tot Sint Petersburg. Dat deze objecten de afgelopen eeuwen zelfs door kunsthistorici vrijwel waren vergeten, heeft ermee te maken dat er veel verloren is gegaan. Maar misschien ook met het vooroordeel dat filigrein een techniek is om goud of zilver 'op te kloppen' als slagroom.

In Nederland werden in de negentiende en twintigste eeuw boerse sieraden gemaakt die goedkoop waren, omdat ze relatief weinig edel metaal bevatten. Maar wie het antieke filigrein op deze tentoonstelling met dat vooroordeel bekijkt, doet het onrecht. Hier zijn mirakels van edelsmeedkunst te zien. Doosjes, borden, kandelaars, en bijvoorbeeld ook een schrijfdoos van onze eigen stadhouder-koning Willem III, die langs omwegen in de collectie van het Hermitage-museum in Sint Petersburg terechtkwam.

De adembenemendste vitrine is die waarin het Chinese toiletstel van Catharina de Grote, tsarina van Rusland van 1762 tot 1796, is te zien. Toiletstellen zijn garnituren van een spiegel met allerlei doosjes, bakjes en flacons die rijke dames in de zeventiende en achttiende eeuw plachten uit te stallen op hun toilettafel. Het stel van Catharina omvat 32 delen, waaronder een toiletspiegel met achterglasschildering, gevat in een zilveren houder die aan de bovenkant uitbarst in een onwaarschijnlijke rijkdom van zilveren krullen, bloemen en blaadjes, een pauw, een vlinder: meer dan het oog kan vatten. Er zijn ook onderzetters als in zilver bevroren boombladeren, een en al nerf, en bakjes - speldenbakjes misschien - in de vorm van krabben. Ze zijn zo licht dat de ijle zilveren scharen trillen in de lucht.

Catharina's toiletstel is door de conservatrice Chinese kunst van de Petersburgse Hermitage, Maria Mensjikova, in een speurtocht door verschillende afdelingen van haar museum gereconstrueerd. Het was verspreid geraakt, de onderdelen zwart geworden; de bezoeker vraagt zich op deze tentoonstelling voortdurend af hoe al dat filigrein in hemelsnaam zo mooi gepoetst kan zijn. Ook voor de Russen is deze vergeten kunst een herontdekking. De tentoonstelling die daaruit is voortgekomen is licht, fijn en bezienswaardig - als een doosje van filigrein.

Tentoonstelling: Het zilveren wonder uit het Oosten. Filigrein van de Tsaren. Hermitage Amsterdam, t/m 17/9. Dagelijks 10-17 uur. Inl: 020-530 8751 of www.hermitage.nl
    • Ileen Montijn