Alsnog een soort uitspraak tegen Milosevic

In het Ierse Galway hebben deskundigen het slot van het proces van het Joegoslavië-tribunaal tegen wijlen Slobodan Milosevic nagespeeld. Hij kreeg dertig jaar wegens oorlogsmisdaden in Kosovo.

De dood van Slobodan Milosevic berooft de wereld van 'een historisch vonnis', vindt de Amerikaan Michael Scharf, hoogleraar internationaal recht. 'En daarom hebben we het congres The Verdict georganiseerd', vult zijn Canadese collega William Schabas aan. Het Milosevic-proces voor het Joegoslavië-tribunaal heeft zo'n 250 miljoen euro gekost, rekent de professor humanitair recht voor. 'Een kwart miljard euro en geen vonnis, dat kan niet.' Het VN-hof velt namelijk geen oordeel over dode verdachten.

Na twee dagen congresseren in de Ierse kuststad Galway, waar het Ierse instituut voor humanitair recht is gevestigd, velde 'rechter' Schabas het oordeel: Slobodan Milosevic zou worden veroordeeld tot een gevangenisstraf van dertig jaar voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid begaan in het conflict in Kosovo. Het overgrote deel van de congresserende juristen vond volkerenmoord in de Bosnië-aanklacht niet bewezen. 'Maar dertig jaar voor een 64-jarige staat natuurlijk gelijk aan levenslang', voegt Schabas toe.

Steven Kay vindt de uitspraak 'zinloos'. De Britse advocaat was vanaf het begin betrokken bij het Milosevic-proces. Hij begon als amicus curiae die moest toezien op een eerlijk proces tegen de oud-president van Joegoslavië die weigerde een advocaat te nemen omdat hij het hof niet erkende. Later werd Kay Milosevic toegewezen als advocaat. 'Kosovo was wel de sterkste zaak tegen Milosevic, maar het was nog geen gelopen race.' Hoofdaanklager Carla Del Ponte zei bij het overlijden van Milosevic dat er bijna een vonnis was. Kay: 'Dat is onjuist. Het vonnis zou op zijn vroegst begin volgend jaar worden geveld.'

William Schabas hekelde het feit dat Carla Del Ponte en de drie rechters in het Milosevic-proces geen gehoor hadden gegeven aan de uitnodiging om naar Galway te komen. 'In diplomatieke woorden lieten ze alle vier weten dat ze het niet gepast vonden', zegt Schabas. 'Maar ik vind het vreemd dat ze geen verantwoording willen afleggen voor hun handelen.' Bij 'verstek' werd Carla Del Ponte veroordeeld. 'De aanklager is schuldig aan een slecht proces', zei Schabas in zijn slotwoord. 'Zij had geen goede strategie, het gepresenteerde bewijsmateriaal was rommelig. Een slechte zaak voor het hof.' De aanwezige juristen knikten instemmend.

Volgens Kay heeft Milosevic een eerlijk proces gehad. 'De procedures waren eerlijk, maar de omvang van de zaak niet', constateert de advocaat. 'Dat was echter niet de fout van Milosevic. Carla Del Ponte was te ambitieus.' In 1999 werd Milosevic aangeklaagd voor oorlogsmisdaden in Kosovo. Een relatief gemakkelijke zaak omdat duidelijk was dat hij in 1998 en 1999 het bevel had over het leger en de politie in Kosovo. Na zijn arrestatie, in de zomer van 2001, waren daar aanklachten bijgekomen van oorlogsmisdaden in Kroatië en volkerenmoord in Bosnië. Ook het bloedbad na de verovering van Srebrenica kwam erbij.

'Om duidelijk te maken dat achter de oorlogen in Kroatië, Bosnië, en Kosovo het idee zat van de 'Groot-Servische gedachte' wilde Del Ponte de aanklachten samenvoegen', aldus Kay. 'Van enig verband tussen die zaken is niets gebleken. Achteraf was het allemaal heel dom. Als je bovendien een proces voert tegen een ernstig zieke verdachte, loop je het risico dat de beklaagde overlijdt. Carla Del Ponte heeft gegokt en ze heeft verloren.'

De moord op achtduizend moslims na de verovering van Srebrenica in juli 1995 werd in de aanklacht opgenomen na internationale, met name Amerikaanse, druk zeggen Amerikaanse oud-diplomaten. Volgens Michael Johnsen, voormalig 'chef aanklachten' van het VN-hof, zou het 'een ramp' zijn geweest wanneer Milosevic niet voor volkerenmoord zou zijn veroordeeld. 'Het zou een negatieve uitstraling hebben gehad op de betekenis van het hof.' David Scheffer, de eerste Amerikaanse ambassadeur voor oorlogsmisdaden, vindt dat er teveel nadruk lag op de aanklacht wegens volkerenmoord. 'Een veroordeling voor etnische zuivering, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid zou ook mooi zijn geweest.'

Slobodan Milosevic is de enige Serviër uit Servië zelf die bij het Joegoslavië-tribunaal is aangeklaagd voor genocide. 'Het ontbreken van een vonnis daarover is slecht voor de geschiedschrijving van de Balkan', vindt Zoran Pajic oud-hoogleraar aan de Universiteit van Sarajevo. Een belangrijke functie van het tribunaal is volgens hem naast het spreken van recht ook het 'historisch documenteren van de gruweldaden'.

Het Milosevic-proces speelde een belangrijke voorbeeldrol bij het opzetten van het proces tegen Saddam Hussein, weet Michael Scharf. 'Namelijk hoe het absoluut niet moet.' Scharf adviseerde bij de rechtszaak tegen de Iraakse leider. Gevat in slogans: keep it short, keep it under control, keep it fair. Bij het Saddam-proces gelden duidelijke afspraken over het recht om een eigen verdediging te voeren en hoe te handelen wanneer er tijdens het proces een rechter uitvalt.

En mocht Saddam tijdens het proces doodgaan dan is er toch de mogelijkheid om een oordeel te vellen. 'Hoeven we niet weer een congres zoals dit te organiseren', schertst Scharf.