War on Stress

Zwangere vrouwen moeten zich vooral niet druk maken. En als ze dat wel doen, dan moet de overheid daar een stokje voor steken!

Dat is, kortweg, de aanbeveling van Gouke Bonsel, hoogleraar sociale geneeskunde aan het Amsterdamse AMC, naar aanleiding van de eerste resultaten van een door hem geleid grootschalig onderzoeksproject. Dit ABCD-onderzoek (Amsterdam Born Children and their Development) is een langlopende studie naar de relatie tussen de leefgewoonten van vrouwen tijdens de zwangerschap en de latere gezondheid van hun kinderen. En een van de verrassendste eerste uitkomsten, zo werd onlangs bericht, was dat een stressvolle baan van meer dan vier dagen per week leidt tot huilbaby's, een lager geboortegewicht en een grotere kans op zwangerschapsvergiftiging. En lichtere baby's hebben weer een grotere kans op diabetes en hart- en vaatziekten.

Nu blijken de kinderen van vrouwen die een stressvolle baan hebben gemiddeld 150 gram lichter - even licht als de kinderen van moeders die gewoon door roken tijdens de zwangerschap! En roken tijdens de zwangerschap, zo weten we allemaal wel, staat zo ongeveer gelijk aan een poging tot doodslag.

'Het heeft ons verbaasd', verklaarde Bonsel, 'en we hebben lang nagedacht of we het naar buiten moesten brengen.' Vrouwen zouden eigenlijk niet meer dan drie dagen per week moeten werken, zo concludeert hij. 'Er is een grens. Waar die precies ligt moet nog worden uitgevonden, maar je zou het zekere voor het onzekere moeten nemen. Zonder nader onderzoek zou ik nu stellen dat 24 uur, drie dagen, het maximum zou moeten zijn.' Dat is een taak voor de wetgever, want 'als het op vrijwillige basis moet, gebeurt er natuurlijk niets', aldus Bonsel. 'Maak een richtlijn zwangerschap en werk. En pak dan ook het roken mee.'

Ik had een storm aan reacties verwacht. Maar nee. Eén opiniestuk in Trouw, dat Bonsels conclusies 'veel te voorbarig' noemt, en 'niet onderbouwd' door het onderzoek. Het stuk stelt terecht, net als Bonsel zelf overigens, dat er veel meer onderzoek nodig is. Allemaal heel waar en redelijk, maar het laat een paar merkwaardige aspecten buiten beschouwing. Allereerst heb ik me verbaasd over het lichtelijk totalitaire karakter van Bonsels aanbevelingen (die zich overigens, en dat siert hem, boos maakt over de gebrekkige voorzieningen voor zwangerschapsverlof en kinderopvang in Nederland).

Zwangere vrouwen zijn geen geen baas in eigen buik, nee, die buik is de baas over hen, en de overheid is er om de belangen van de buik te behartigen. Maar, om eens een voorbeeld te noemen, emotionele problemen tijdens de zwangerschap leiden ook tot huilbaby's, zo berichtte de krant begin april. Moet dat ook van overheidswege bestreden worden? En hoe? Zou verplicht thuiszitten niet ook heel stressvol kunnen zijn? En hoe staat het met al die vrouwen die een baan hebben niet vanwege hun 'persoonlijke ontwikkeling', maar uit financiële noodzaak? Gaat de overheid die allemaal compenseren?

Nog wonderlijker vond ik de manier waarop Bonsel spreekt over het 'naar buiten brengen' van zijn informatie - alsof het gaat om zoekgeraakte minderjarige Indiase asielzoekertjes. Maar het zijn de conclusies die hij eraan verbindt, niet de onderzoeksresultaten zelf, die controversiëel zijn. Stress is schadelijk - duh. Kunnen we onszelf echt wijsmaken dat dit als een totale verrassing komt? Is het eigenlijk wel nieuws?

We zien hier een interessant mechanisme aan het werk. Wat we wel voor onszelf accepteren of wegrationaliseren - zware luchtvervuiling, roken, stress, junkfood - wordt opeens een schadelijke factor van belang zodra er kinderen in het spel komen. Zo belangrijk, in feite, dat er al snel om maatregelen en wetgeving wordt geroepen. Maar het blijft vreemd dat we zulke schadelijke factoren beduidend minder belangrijk gaan vinden zodra die gekoesterde kinderen in volwassenen veranderen. Waarom eigenlijk? Al ben ik het niet helemaal eens met zijn voorgestelde maatregelen, ik vind au fond dat professor Bonsel volkomen gelijk heeft als hij zegt dat stress bij zwangere vrouwen zou moeten worden verminderd. Net als stress bij niet-zwangere vrouwen. En mannen. Want waarom vinden we eigenlijk een levensstijl die aantoonbaar fysieke schade toebrengt aan baby's voor onszelf wel goed genoeg?

Ik ben bang dat de overheid ons in een zoektocht naar een stressvrij werkritme bitter weinig te bieden heeft. Want hoe zou zo'n werkritme eruit zien? Een 'baan' is een relatief recent fenomeen, zoals de Engelse historicus E.P. Thompson beschreef in The Making of the English Working Class. Vóór de Industriële Revolutie was werk een veel minder gestructureerde bezigheid, stelt hij, en hadden werkers over het algemeen een grotere graad van onafhankelijkheid. Het pre-industriële werkpatroon 'bestond uit periodes van intense arbeid, afgewisseld met ledigheid, overal waar mensen de controle hadden over hun eigen werkzaamheden', schrijft Thompson. 'Het patroon bestaat nog steeds onder sommige zelfstandigen - kunstenaars, schrijvers, kleine boeren, en mischien ook onder studenten (lanterfanters, allen) - en roept de vraag op of dit niet een 'natuurlijk' menselijk werkritme is.'

Als één van zulke lanterfanters kan ik beamen dat het een effectief, zelfs aangenaam patroon is, hoewel niet volledig stressvrij. Bovenstaande citaten heb ik overigens gelezen in How to be Idle van Tom Hodgkinson, want al neem ik me vaak voor het origineel van zulke fascinerend klinkende boeken op te zoeken, in de praktijk ben ik daar meestal te lui voor.

Hodgkinson trekt een interessante vergelijking. Ieder jaar overlijden twee miljoen mensen aan de gevolgen van werk, volgens de VN. Dat is twee keer 9/11, iedere dag. 'Toch zie ik de overheid nog geen War on Work afkondigen', schrijft hij.

Verdomd goed idee, eigenlijk. Een War on Stress - ik ben vóór. Maar dan niet alleen voor zwangere vrouwen.