Schieten op niets

De NAVO wil Scuds en ander raketten kunnen onderscheppen. Op Kreta werd geoefend.

Foto Linksonder: een marineschip vuurt een Standard-missile af. Foto Thales Nederland Thales Nederland

'About to engage', houdt de Griekse militair, koptelefoon op het hoofd, de toeschouwers op de hoogte. Five, four, three, two, one. Fire!' De onderkant van de groene lanceerinstallatie op de landtong beneden ons spuugt vuur en de vijf meter lange Patriot-raket spurt met een oorverdovende knal de hemel boven Kreta in. Met een sierlijke boog sist de raket naar een voor het blote oog onzichtbaar oefendoel, een onbemande straaljager, die hoog boven de Middellandse Zee koerst. Plots verschijnt een puf rook in het zwerk. Het doel is vernietigd.

De lancering, eentje in een rappe serie van vier, vormde het sluitstuk van de NAVO-oefening Joint Project Optic Windmill (JPOW) die de verdragsorganisatie in maart en april op het Griekse eiland hield. Tijdens de oefening testten Amerikaanse, Duitse, Noorse, Griekse en Nederlandse eenheden gesimuleerde en tastbare technologie en procedures waarmee ballistische raketten zoals de beruchte Scud zijn op te sporen en te vernietigen.

JPOW-oefeningen worden sinds 1996 bijna jaarlijks door de Koninklijke Luchtmacht (KLu) georganiseerd. De Patriots die boven Kreta omhoog gingen waren van de Groep Geleide Wapens van de KLu en hadden de maximale houdbaarheidsdatum bereikt.

De lijst met gesimuleerde doelraketten die in één van de expeditionaire hoofdkwartieren, een reusachtige airconditioned partytent waarin honderden militairen achter computerschermen hangen, verraadt de actualiteit. Shahab-1, de Iraanse benaming van de in licentie gebouwde Russische Scud-B staat bovenaan, tot en met de Shahab-6, een intercontinentale raket naar Noord-Koreaans ontwerp, met een bereik van 11.000 kilometer, waarvan sommige westerse inlichtingendiensten beweren dat Iran die ontwikkelt.

De totstandkoming van JPOW had ook alles met de harde realiteit te maken. In 1991, tijdens Desert Storm, bleek de tandeloosheid van de raketverdediging. Naar de Golfregio gestuurde Patriotbatterijen léken wel Scuds te onderscheppen die Saddam Hoessein op Saoedi-Arabië en Israël liet neerhagelen. Maar nadere bestudering van de radarbeelden én de schade op de grond bewees dat, in de woorden van het officiële Israëlische rapport 'misschien één Scud' ook werkelijk buiten gevecht was gesteld.

irakees laswerk

Wat was er gebeurd? De Irakese rakettechnici hadden de brandstoftanks groter gemaakt om de Scuds een groter bereik te geven, zodat ze Israël konden halen. Maar het Irakese laswerk was zo belabberd, dat de raketten bij terugkeer in de dampkring uiteen vielen. Een wolk van schroot daalde op het doelgebied neer. De geleidingsradar van de toenmalige Patriotbatterijen zocht gewoon de grootste echo, die van de vergrote brandstoftank op en de proximity fuse, de nabijheidsbuis, in de raket deed de rest. Dat maakte dat de veel kleinere Scud-lading aan onderschepping kon ontsnappen en deed wat hij moest doen: op de grond ontploffen.

In NAVO-verband is sinds dat debacle hard gewerkt om bij volgende conflicten wél een antwoord op aanvallen met Scud-achtige raketten te hebben. Intussen is het instrumentarium tegen dit soort raketaanvallen danig uitgebreid. Zo is er een PAC-2-versie van de Patriot ontwikkeld waarvan de geleidingssoftware rekening houdt met de valsnelheid van de verschillende stukken Scudschroot. Ook is een kleinere, snellere PAC-3 ontwikkeld die geen gebruik maakt van nabijheidsbuizen, maar de dalende raketlading ramt. Deze PAC-3's hebben een veel grotere zogenoemde footprint dan oudere Patriots, een 'paraplu' boven een stad of ander kwetsbaar doel.

Amerikaanse PAC-3's wisten in maart en april 2003 tijdens de invasie van Irak inderdaad een paar Sammoud-raketten, een simpele versie van de Scud, uit de lucht te plukken - echte Scuds had Saddam Hoessein niet meer.

De Groep Geleide Wapens van de KLu zal volgens de commandant, kolonel Tom de Bok, begin 2007 worden uitgerust met 32 van deze antiraketraketten.

Ook de Koninklijke Marine is in een van de 'hoofdkwartieren' vertegenwoordigd. Luitenant-ter-zee Eric in 't Veld tuurt op het beeldscherm van zijn laptop die een kleurige kaart van het Midden-Oosten laat zien: We liggen hier met twee LCF's. Gesimuleerd dan.' Deze luchtverdedigings- en commandofregatten zijn voor de nagebootste gelegenheid uitgerust met SM-3-raketten, die Defensie nog niet echt bezit. Deze brengen, gestuurd door een APAR-radar van Thales Nederland, een hittezoekend killvehicle in omloop dat de vijandelijke raket buiten de dampkring moet rammen.

In 't Veld: Natuurlijk pak ik raketten het liefst voordat ze zijn opgestegen.' Daartoe zijn de virtuele LCF's uitgerust met TLAM-kruisraketten, conventioneel bewapende Tomahawks, waarvan de aanschaf wel al politiek is gefiatteerd. Op het scherm is te zien hoe ten zuiden van Cyprus, richting Syrië, smalle corridors lopen naar een plek waar even tevoren raketten omhoog zijn gegaan. Die TLAM's moeten wellicht over de eigen troepen heen vliegen, dus daar moeten ze niet op schieten. Vandaar de corridor.'

tankwagens

Dat is een belangrijk onderdeel van JPOW: het preventief uitschakelen van de mobiele raketbatterijen - de transporter erector launcher, TEL - zoals die van Irak die in 1991 zo goed als onvindbaar waren. En daarbij helpt de organisatie van die batterijen. Het is niet zo, zegt KLu-majoor Bart van der Graaff (die de JPOW organiseert) dat de chauffeur van de mobiele lanceerinstallatie ook de raket kan afvuren.' Zo moet de hele familie Scud-varianten voor het afvuren worden volgetankt met vloeibare raketbrandstof. Daarvoor zijn tankwagens nodig die zich na het lanceren ook snel uit de voeten moeten kunnen maken om zich bijvoorbeeld in oude gebouwen of in grotten te verstoppen. Het wegennet en de accidentatie van landen zoals Irak, Syrië en Iran leent zich dan ook lang niet overal voor lanceringen. Snel oproepbare, gedetailleerde satellietkaarten vergemakkelijken het zoeken. Onderdeel van een Scudbatterij is ook een commandowagen die vanuit een ver hoofdkwartier draadloos het bevel tot vuren moet ontvangen. Dat verklaart ook de aanwezigheid bij JPOW van, niet allemaal gesimuleerde, U-2's, RC-135 Rivet Joint spionagevliegtuigen die de ether op dit soort communicatie kunnen afzoeken.

prototype

In een andere tent, opgesteld in een hangar op de vliegbasis Akrotiri, waar norse schildwachten de gsm voor de tijd van het bezoek in bewaring houden, worden nog exotischer, Amerikaanse shooters gesimuleerd. Het gaat onder andere om de Airborne Laser, ABL, een laser die is gemonteerd in de neus van een Boeing 747 vrachtvliegtuig. Een prototype vliegt al rond, maar de technologie om op honderden kilometers afstand raketten te verzengen is nog niet uitontwikkeld. Pottenkijkers zijn bij de ABL-simulatie niet gewenst. En dat geldt ook voor de nagebootste THAAD-batterij (Terminal High Altitude Area Defense) die een veelvoudige footprint heeft van die van de PAC-3.

Hoe alle onderdelen van JPOW, de waarschuwingssatellieten, de radarsystemen, de bevelvoering, de schepen, de vliegtuigen en de onderscheppingsraketten zelf in een netwerk aan elkaar zijn gekoppeld, is te volgen via een computerprogram dat TNO heeft ontworpen. Dit program heet Joint Research On Air Defense, kortweg J-Roads. Projectmanager Wouter van der Wiel staat onder een gigantisch beeldscherm waarop zich de gefingeerde, maar live geoefende JPOW-oorlog in het Midden-Oosten afspeelt.

Ten oosten van Turkije, pardon Turland, stijgt ineens in Iran, sorry Verland, een rode sliert op. Dat zal een Shahab-4 zijn', zegt Van der Wiel. En misschien is het ding wel met een chemische of biologische lading uitgerust. Waarschuwingssatellieten die de hete raketmotor hebben opgemerkt, maar ook de SMART-L en andere radarsystemen, berekenen het predicted impact point (PIP), waar de raketkop ongeveer moet neerkomen, dus. Op dat moment zitten in een andere tent militairen met het zweet in de handen te berekenen wanneer en waarmee ze de Shahab moeten treffen. Van de Wiel: In beginsel wil je zoveel mogelijk gelegenheden hebben om de raket te onderscheppen.' Het is zelfs de vraag óf de raket moet worden getroffen aangezien dit de aangerichte schade alleen maar kan vergroten. Liever een zwaar met zenuwgas vervuilde kuil in de grond, dan een gifgasregen boven een dichtbevolkte stad.'

geen doel

De Shahab vervolgt zijn ballistische traject, nét buiten het bereik van de gesimuleerde ABL, de THAAD en de Nederlandse SM-3. Niks aan de hand,' zegt Van der Wiel, aangezien op het PIP geen doel ligt. We zien op het J-Roads-scherm hoe de raket ergens achter Sicilië in zee plonst.

Resteert de vraag of de nieuwe, niét gesimuleerde systemen écht iets kunnen uitrichten tegen de ballistische raketten die, sinds de Iraakse knutsel-Scuds, een groter bereik hebben gekregen, daardoor met een grotere snelheid de dampkring binnenkomen en, dus, lastiger zijn te onderscheppen. Meer concreet: stel, Iran vergeldt een Amerikaans luchtoffensief met een Shahab-4 op die nieuwe bases in Roemenië of Bulgarije. Van der Graaff: We hebben op dit moment beperkte mogelijkheden om de SM-3 af te vuren.' Prototypes van die SM-3 zijn inmiddels een paar jaar in dienst bij de Amerikaanse marine die er al herhaaldelijk doelraketten mee hebben onderschept. Ook is er ál één THAAD-batterij die bij noodgevallen kan worden ingezet.'

En zouden de PAC-3-batterijen van de KLu die bases kunnen beveiligen? Dat vergt nadenken. Dat zou kunnen. In ideale omstandigheden.'

    • Menno Steketee