Redders van de lammen, blinden en stervenden

Commerciële stamceltherapie is handel in hoop. Ongeneeslijk zieken betalen tienduizenden euro's voor mogelijk gevaarlijke behandelingen, waarvan het nut niet is bewezen. In België zijn ze verboden, in Nederland niet. De uitbehandelde patiënt: 'Ik bepaal zelf wat ik doe.'

John Franken kreeg in 1988 een dwarslaesie en werd onlangs met stamcellen behandeld: ‘Als het over drie maanden niet beter is, ga ik weer.’ Foto Chris Keulen Nederland, Landgraaf, 26/4/06 John Franken drinkt koffie met een rietje, thuis in zijn woonkamer in Landgraaf. Franken kreeg op 8 december 1988 een dwarslaesie. Sindsdien is hij verlamd en zit hij in een rolstoel. Begin dit jaar is hij in Azabidjan behandeld met stamceltherapie. foto: Chris Keulen Keulen, Chris

Lees de weblog van turnkampioen John Franken. Hij breekt zijn nek tijdens een salto op de trampoline. De administratief medewerker van de Open Universiteit Heerlen raakt verlamd. Artsen constateren 'een hoge dwarslaesie'. Ze kunnen niks meer voor hem doen. De patiënt is in 1989 'uitbehandeld'. Wat rest is een leven in een rolstoel.

Dat kan John Franken niet accepteren. Hij is dan 28 jaar, getrouwd met Annet en vader van Kevin. Hij blijft zoeken naar hulp, ook op internet. Daar komt hij in mei 2005 via het forum van de Vereniging Spierziekten Nederland in contact met de firma Cells4Health, 'specialist in autogene stamcelbehandelingen' en: 'working to save lives'.

Directeur Kees Kleinbloesem stuurt John Franken drie dagen later een e-mail terug. Een van zijn dwarslaesiepatiënten kan weer lopen na een operatie in Turkije. Ze kreeg stamcellen uit haar eigen beenmerg ingespoten door een 'geleerde dokter'. Een tweede dwarslaesiepatiënt was een week na dezelfde operatie in staat zijn benen en heupen weer te voelen. Dat kan, schrijft Cells4Health in haar brochure, doordat stamcellen wondercellen zijn. 'Ze specialiseren zich tot nieuwe zenuwcellen.'

Franken die al zestien jaar vergeefs op zoek is, reageert sceptisch. 'Kan dat echt?' Totdat hij een bezoek brengt aan Cells4Health. Kees Kleinbloesem heeft ook een behandelde patiënt uitgenodigd, slachtoffer van een beroerte. De man vertelt dat hij zijn rolstoel na de stamceloperatie heeft ingeruild voor een rollator. Af en toe kan hij zelfs een stukje traplopen. Het was ongelooflijk, vertelt Franken. 'Toen wist ik: die operatie moet ik ook.'

'Health spinal C' noemt Cells4Health de behandeling voor dwarslaesiepatiënten. Vooraf wil het bedrijf kunnen beschikken over een CT- en een MRI-scan en 200 ml beenmerg en bloed, twintig buisjes in totaal met 32 miljoen stamcellen. Voor die afname gaat Franken naar een Duitse privé-kliniek. Een Engels laboratorium bewerkt het en slaat het op. En dan, acht maanden na het mailtje van Kees Kleinbloesem, is het zover.

Op 23 januari 2006 ligt de 46-jarige John Franken op de operatietafel van de privé-kliniek. Niet in Turkije maar in Baku, de hoofdstad van de Kaukasische deelrepubliek Azerbajdzjan. Helemaal soepel verloopt dat niet. Het personeel moet nog leren hoe ze met een dwarslaesie omgaan, schrijft echtgenoot Annet op het weblog. En als ze vraagt twee colablikjes te koelen in de ijskast, belanden ze in de magnetron. Maar aan een goede behandeling twijfelt ze geen moment: 'Elchin stond ons hoogstpersoonlijk bij het vliegtuig op te wachten.'

Elchin is Elchin Jabrayilbayov, de behandelend neurochirurg. Zijn verrichtingen zijn niet terug te vinden in een medisch tijdschrift, hij heeft geen enkele publicatie op zijn naam staan. Annet en John Franken ontmoetten hem eerder in Nederland, bij Kleinbloesem op kantoor. Elchin Jabrayilbayov maakt een snee van twaalf centimeter in de nek van John Franken. Met een minuscule naald spuit hij de stamceloplossing het ruggenmerg in. Eerst in de laesie, dan eromheen en de rest in het ruggenmergvocht, lager in de rug. De ingreep duurt vier uur en kost 15.000 euro, inclusief reiskosten en ziekenhuisverblijf. Zelf betaalt de patiënt vierduizend euro. De rest brengen vrienden bij elkaar. Ze organiseerden een sponsorloop en maakten een cd.

Kreeg John Franken waar voor zijn geld?

84 dagen na de operatie wacht hij nog op resultaat. De dag na thuiskomst constateerde de huisarts een lichte wondinfectie. Vier weken later kwam daar nog een luchtweginfectie overheen. Maar, schrijft Franken elke twee weken opnieuw: 'Ik weet dat mijn lichaam ergens mee bezig is.' En: 'ik meen tintelingen te voelen in mijn benen. Net als een warm/koud-gevoel onder de douche.'

Ook Kees Kleinbloesem heeft er nog alle vertrouwen in, vertelt hij op landgoed De Wildbaan in het Gelderse Leuvenheim. Daar houdt Cells4Health kantoor in een benedenvleugel van het landhuis. Achter een lange glazen tafel staan zwarte fauteuils. 'Genezing acht ik praktisch uitgesloten', zegt de directeur. 'Maar na drie, vier maanden ligt verbetering voor de hand.'

Kijk maar naar de 150 patiënten die de afgelopen twee jaar door zijn bemiddeling een stamceltherapie hebben gekregen. Patiënten met een beroerte, multiple sclerose, de dodelijke spierziekte ALS, een dwarslaesie, dichtgeslibde vaten of een hartprobleem. Zes op de tien behandelde dwarslaesiepatiënten hebben de directeur van Cells4Health laten weten verbetering te ervaren.

Nee, die informatie heeft farmacoloog Kleinbloesem, in 1985 cum laude gepromoveerd in Leiden, nog niet gepubliceerd. En nee, het gaat hier niet om wetenschappelijk goedgekeurde experimenten. Trouwens, Cells4Health belooft niks. Alle patiënten ondertekenen een overeenkomst. Daarin worden ze heel precies geïnformeerd over de gang van zaken en verklaren ze in het geval van teleurstellende resultaten af te zien van een rechtszaak tegen Cells4Health en/of de behandelend arts.

Kleinbloesem: 'Ons gaat het om levenskwaliteit. Bijna alle cliënten ervaren dat hun leven na de operatie verbetert.'

Staat een gevoel gelijk aan een bewijs? Kom op, roept de directeur: 'The pipeline is dry. Als je feiten wilt, ben je jaren verder. Daar kunnen deze uitbehandelde patiënten niet op wachten.' Met priemende ogen achter zijn bril: 'Dat zou ik onethisch vinden.'

'Gebakken lucht.' 'Ongeoorloofd winstbejag.' En ook: 'Gevaarlijk'. Verontwaardiging en ongeloof strijden om voorrang bij behandelend artsen en stamcelspecialisten. Handel in hoop, oordeelt Clemens van Blitterswijk, hoogleraar tissue engineering aan de Universiteit Twente. 'Hoe moet een stamcel verlittekend weefsel herstellen? En dan heb ik het nog niet over het nachtmerriescenario. Het is niet uitgesloten dat er op lange termijn afstotingsreacties zullen plaatsvinden en de stamcellen ontaarden in tumoren.' Alsof je een aap een boek laat schrijven, reageert de Utrechtse neurochirurg Kees Tulleken. Kortgeleden kon hij een patiënt er nog van weerhouden met 'deze kwakzalvers' in zee te gaan. Maar wat Tulleken lukte, lukt neuroloog Rogier Hintzen soms niet. Het hoofd van het multiple sclerose-centrum in het Rotterdamse Erasmus MC ziet met lede ogen aan hoe meerdere patiënten zich 'geld uit hun zak laten kloppen' door een bedrijf dat 'misbruik maakt van de hype rond stamcellen'.

Om twee redenen verwerpen de specialisten de diensten van Cells4Health. De eerste is medisch-inhoudelijk: het gaat hier, zeggen ze eensgezind, om 'stamcelpiraterij'. Kleinbloesem handelt in onbewezen en niet-erkende therapieën, ver voor de wetenschappelijke bewijsvoering uit. Dat betekent dat werkzaamheid en veiligheid niet zijn onderzocht, zeker niet als het gaat om klinische toepassing op mensen. Welke stamcellen moet je gebruiken? Hoeveel moet je waar precies inspuiten? Wat doen de stamcellen als ze zijn ingespoten? Hoe sluit je uit dat ze gaan woekeren en kanker veroorzaken? Hoe weet je dat alleen de juiste cellen zijn ingespoten? En op welke complicaties moet je rekenen? Stuk voor stuk vragen waarop nog geen antwoord is.

Neem de behandeling van multipele sclerose (ms). Neuroloog Gianvito Martino uit Milaan, een erkend stamceldeskundige, doet onderzoek naar een therapie voor ms. Hij heeft steeds meer aanwijzingen dat stamcellen het weefsel prikkelen en indirect genezen, veel meer dan dat ze zelf uitgroeien tot nieuw, gezond weefsel. Maar verder dan muizen is Martino nog niet en dat onderzoek is nog niet uitgekristalliseerd. Laat staan dat je er mensen mee kan behandelen, zoals Cells4Health doet.

Het tweede bezwaar gaat over geld. Voor de behandelingen moeten de patiënten forse bedragen op tafel leggen, van 5.500 euro tot 16.500 euro, een bedrag 'exclusief btw en exclusief reiskosten'. Dat telt zwaar omdat het hier gaat om een kwetsbare groep uitbehandelde patiënten die zich vastklampen aan elk sprankje hoop op een beter leven. Cells4Health moet hier flink aan verdienen, denkt Van Blitterswijk. Hij schat dat het bedrijf ten minste tweemaal de kostprijs rekent. 'De logistiek is duur, maar zelfs als ik daar afname, isolatie, opslag, bewerking en toediening bij optel, dan kom ik niet eens aan 7.000 euro.'

Er zijn meer bedrijven die, zoals Cells4Health, niet-erkende stamceltherapieën verkopen. Ook het Preventief Medisch Centrum, gevestigd in hartje Rotterdam, doet dat. Dit centrum voor alternatieve geneeskunde wordt geleid door dr. Robert Trossel en heeft ook vestigingen in Londen en Alicante. Zijn bedrijf biedt stamcelbehandelingen aan voor een bedrag rond de 12.500 euro. Anders dan Cells4Health gebruikt hij stamcellen uit navelstrengbloed en heeft hij ook behandelingen beschikbaar voor patiënten met Parkinson, diabetes, Alzheimer en de ziektes van Crohn en Duchenne. Manager Niels van Gent zegt dat het PMC de afgelopen twee jaar zo'n 250 patiënten met stamceltherapie heeft behandeld, met, schat hij, in 85 procent van de gevallen 'positieve resultaten'. Maar, alweer: 'Nee, de ingrepen maken geen deel uit van goedgekeurd wetenschappelijk onderzoek.' En: 'Publicaties zijn er nog niet.'

In Duitsland staat Andreas Zeiher klaar voor mensen met hartfalen. Hij is als hoogleraar cardiologie verbonden aan het universiteitsziekenhuis van Frankfurt. Via zijn antwoordapparaat laat hij weten dat hartpatiënten in aanmerking komen voor stamceltherapie als ze hun medisch dossier opsturen, 10.000 euro betalen en zich drie dagen laten opnemen. In Portugal kunnen patiënten met ruggenmergletsel en ten minste 20.000 euro terecht bij dr. Carlos Lima, die praktiseert in het Hospital Egaz Moniz in Lissabon. Lima zegt meer dan 60 patiënten met stamcellen te hebben behandeld, maar heeft er nooit over gepubliceerd.

Dan hebben we het alleen over Europa. Ook daarbuiten, met name in Oekraïne en China, bloeit een handel in deze niet-erkende, onbewezen en mogelijk gevaarlijke stamceltherapieën. Van Malibu in Californië, Tijuana in Mexico en Tunapurna in Trinidad tot in Bombay, Moskou, Barbados, Jordanië en de Verenigde Arabische Emiraten zijn klinieken actief, de meeste pas sinds een paar jaar. Sommige zijn gespecialiseerd, andere bieden therapieën aan voor meer dan twintig verschillende ongeneeslijke ziekten. EmCell in Kiev biedt zelfs 'veelbelovende' stamcelbehandelingen voor autisten. De bedrijven rekenen prijzen die variëren van 5.000 euro voor een enkele injectie in het ruggenmergvocht tot 60.000 euro voor een ingewikkelde meervoudige ingreep inclusief telefonisch consult, stamcelafname, -bewerking en ziekenhuisopname. De achtergrond van de eigenaren verschilt van kliniek tot kliniek. Maar opvallend is dat ze zichzelf allemaal opwerpen als redders van de lammen, blinden en stervenden. 'Zeg een uitbehandelde patiënt nooit dat hij doodgaat', zei neurochirurg Hongyun Huang in maart 2005 tegen de LA Times: 'Sommige ongeneeslijk zieke patiënten hebben alleen hoop nodig om zich beter te voelen.' Hij behandelt in het Chaoyang-ziekenhuis in Peking ook Nederlandse ALS-patiënten met stamceltherapie. Met de bedoeling om uiteindelijk, net als alle andere stamcelpiraten, bij een doorbraak groot geld te verdienen aan een patent.

Hoeveel mensen zich door commerciële stamcelpiraten laten behandelen, is onbekend. Het contact wordt gelegd op internet; muurkrant en marktplaats tegelijk. Verschillende bedrijven werven actief op discussiefora van patiëntenverenigingen. Als belangstellenden happen, hangt het vervolg af van de regels in het land waar het bedrijf gevestigd is. Zijn er vergunningen nodig voor het doneren, verkrijgen, testen, bewaren en distribueren van 'menselijke weefsels en cellen die bedoeld zijn voor toepassing op de mens'? Gaat het om lichaamseigen stamcellen of cellen van iemand anders? En is de vergunning ook nog geldig als de stamcellen bewerkt worden? Al die bepalingen verschillen van land tot land, waardoor de makelaars in therapieën voor feitelijke donatie, opslag en behandeling uitwijken naar landen met de minst strenge wetgeving.

Dat betekent in het geval van Cells4Health dat Kees Kleinbloesem voor de stamcelafname samenwerkt met privé-klinieken in Nederland en het buitenland, de bewerking en opslag heeft uitbesteed aan laboratoria in Engeland en Duitsland en de uiteindelijke ingreep laat uitvoeren in Istanbul, Dubai en Baku.

Dat is niet strafbaar. Toch is Kees Kleinbloesem op zijn hoede. Justitie had hem tweemaal eerder in het vizier, eenmaal in Zwitserland en eenmaal in België. De eerste keer ging het om zijn bedrijf Van TX Research dat geneesmiddelen testte op mensen. Gezondheidsautoriteiten verdachten Van TX van fraude omdat Kleinbloesem buitenlandse proefpersonen, uit onder meer Estland, zou hebben aangeleverd zonder dat ze wisten dat ze meededen aan medicijnonderzoek. Het bedrijf ging failliet, er kwam een gerechtelijk onderzoek, maar tot een veroordeling kwam het niet. Kleinbloesem heeft, zegt hij, nu een claim lopen tegen de Zwitserse justitie. Inmiddels was hij aan de slag in België. Daar richtte hij samen met Marc Waeterschoot Cryo Cell Europe op, een bedrijf voor stamcelopslag. Tot december 2003, toen werd Kleinbloesem ontslagen. Over de precieze toedracht wil geen van beide oprichters uitweiden, dat is zo afgesproken bij de rechter. Duidelijk is wel dat het ook ging om stamcelbehandelingen: terwijl Kleinbloesem therapieën aan patiënten wilde verkopen, wilde Waeterschoot eerst meer klinisch onderzoek afwachten.

Met Cells4Health kreeg Kleinbloesem zijn zin. Tot vorige maand konden patiënten van zijn bedrijf ook in België terecht voor een stamcelingreep, dichtbij huis. Dagblad De Morgen onthulde dat een privékliniek in Brugge, Cosmopolis Clinic, ALS-patiënten met stamcellen behandelde. Het leidde tot politieke opwinding. De therapieën stopten en de Belgische minister van Volksgezondheid, Rudy Demotte, kondigde aan dat hij gaat optreden tegen 'praktijken van stamcelcowboys'. Behandeling van patiënten met stamcellen mag alleen plaatsvinden in erkende ziekenhuizen, zei Demotte, en alleen als is voldaan aan strikte, wetenschappelijke eisen. Ook wil de bewindsman alle reclame verbieden, om werving voor operaties in het buitenland te bemoeilijken. De overheid moet garant staan voor een goede kwaliteit van de gezondheidszorg, verklaart de woordvoerster van de Belgische minister, Sarah Vandecruys. En dat is niet het geval als uitbehandelde patiënten in handen vallen van slechte zorgondernemers die aan andermans wanhoop geld verdienen.

Intussen kunnen patiënten zich wel degelijk ook in Nederland stamcellen laten inspuiten. Het Preventief Medisch Centrum doet dat sinds twee jaar op de eerste verdieping van een anoniem flatgebouw in Rotterdam. Tussen de aromatherapieën, acupunctuursessies en ozonbehandelingen door. In de vestigingen van Londen en Spanje gebeurt dat niet, daar is stamceltherapie verboden. Vijf stamceldokters proberen een wachtlijst van drie maanden in te lopen. Dezelfde dag nog staat de patiënt weer buiten, vertelt behandelend 'orthomoleculair geneeskundige' dr. Ron Velthuis. De poliklinische ingreep duurt drie tot vier uur. 'De stamcellen worden vermengd met een biologische vloeistof die messenger RNA bevat. Dat mengsel wordt in de ader gespoten. En dan krijgen de stamcellen van het RNA het signaal om bij ms-patiënten zenuwcellen te worden.' In tegenstelling tot elders in de wereld zijn hiermee 'spectaculaire resultaten behaald', jubelt de website. Overigens staat op diezelfde site ook dat de stamcellen worden aangeleverd door een Zwitsers bedrijf, Advanced Cell Therapeutics. Onderzoek van de Britse krant The Guardian wees uit dat dit de opvolger is van het Amerikaanse BioMark International. Dat bedrijf deed ook in stamceltherapieën. Totdat de Amerikaanse Food and Drug Administration een fraudeonderzoek startte en de bankrekening bevroor. Het onderzoek loopt nog.

Waarom doet Nederland niet wat België wel doet: stamcelhandel verbieden?

Dat vraagt neuroloog Rogier Hintzen zich ook af. Ik heb de indruk, zegt hij, dat Nederland op dit gebied 'een bananenrepubliek' is. Gewapend met wanhoopsbrieven van patiënten heeft hij afgelopen september de praktijken van het PMC en Cells4Health onder de aandacht gebracht van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Maar tot zijn verbazing blijven maatregelen uit. Hintzen: ' Als je vraagt waar ze op wachten, hoor ik: we hebben excessen nodig. Nou vraag ik je! En een bijkomend effect is dat ik ook ben benaderd door een vakbroeder die de nazorg gaat doen. De rillingen liepen me over de rug. Of ik gegevens van een patiënt wilde aanleveren die door zo'n cowboy behandeld is. Ik heb geweigerd. Dat zogenaamde onderzoek heeft met wetenschap niks te maken en is bovendien niet goedgekeurd door een medisch-ethische commissie.' Daarom heeft Hintzen zelf maar vast een bericht op de homepage van zijn centrum gezet. Dit centrum doet niet aan stamceltherapie, staat er: 'Daarvoor zijn nog jaren van onderzoek nodig.' Maar of radeloze patiënten zich daar wat aan gelegen laten liggen, waagt de neuroloog te betwijfelen.

Een inspectiewoordvoerder bevestigt het onderzoek naar PMC en Cells4Health. Wanneer het is afgerond, weet ze niet. Uitgezocht moet worden wat er precies gebeurt, of de klinieken hun patiënten goed voorlichten, en in hoeverre er tussen beide bedrijven banden bestaan. Complicatie is dat het toezicht niet verder reikt dan de Nederlandse grens. Bovendien: toen minister Borst in 2000 actie wilde ondernemen tegen de commerciële opslag van stamcellen, ontbrak het haar aan wettelijke mogelijkheden. Overigens is het PMC al in 2002 door de Inspectie voor de Gezondheidszorg op de vingers getikt. Verschillende protocollen waren niet in orde. Ook is toen, op verzoek van diezelfde inspectie, een omstreden celtherapie aan de tuchtrechter voorgelegd. Onder meer in het kader van een verjongingskuur krijgen cliënten door PMC dierlijke orgaancellen ingespoten. De inspectie kan daar niks tegen beginnen. De rechter oordeelde dat de wet zulke injecties toestaat zolang de patiënt goed is geïnformeerd en daarvoor heeft getekend.

Is het een taak van de overheid om patiënten te beschermen tegen stamcelcowboys? Minister Hoogervorst wil eerst de feiten uit het inspectieonderzoek afwachten. Hij moet doorgaans weinig van verboden hebben. Overheidsingrijpen is paternalistisch, vindt hij, gezondheid in de eerste plaats iemands eigen verantwoordelijkheid.

We leven in een vrij land, zegt ook Marcel Kenter. Hij is algemeen secretaris van de CCMO, de landelijke commissie die proefpersonen beschermt bij medisch-wetenschappelijk onderzoek. Hij houdt kantoor op het ministerie van Volksgezondheid. Hij zegt: 'Dus mensen zijn vrij hun geld te besteden aan dubieuze therapieën.'

Dat neemt niet weg dat ook Kenter regelmatig uitbehandelde patiënten aan de lijn krijgt die een stamcelbehandeling overwegen en hem om advies vragen. Elke keer probeert hij hun de moed te ontnemen met de bedrijven in zee te gaan. Maar makkelijk is dat niet: 'Mensen zijn wanhopig, doen veel voor de kans op een beter leven.' En wat als de bellers niet weten dat ze hun geld besteden aan niet-erkende therapieën? Kenter: 'Dat is een punt. De overheid heeft wel degelijk een informatietaak. Betrouwbare informatie is moeilijk te vinden. Ik zou bij de CCMO best een informatieportal willen beginnen over klinische stamceltherapieën. Alleen is dat niet aan mij, maar aan de minister en de politiek.'

Intussen moet dwarslaesiepatiënt John Franken niks hebben van overheidsbemoeienis. 'Wat ik doe, bepaal ik zelf. Ík leid dit leven. Ík zit vier tot hooguit zes uur per dag in een rolstoel en ik lig de rest van de tijd in bed. De stamceltherapie geeft me houvast. Als het op ratten werkt, moet je overstappen op de mens. En dan ben ik graag degene die daarvan profiteert. Als het misgaat, is dat jammer. Ik was na het ongeluk toch liever ingeslapen.'

Maar wat als de therapie uit Baku niet aanslaat?

Franken: 'In Brazilië ben ik opgelicht door een paranormaal genezer. Aan handopleggen was ik 35.000 gulden kwijt. Dat avontuur heeft me sterker gemaakt.'

Zo sterk dat hij ook kan accepteren dat de therapie uit Baku is mislukt?

Dit is anders, zegt John Franken en hij schraapt zijn keel. 'Ik voel dat mijn lichaam aan het werk is. Ik voel dat mijn knie los gaat komen van de rolstoel. En als het over drie maanden niet beter is, ga ik nog een keer. We zijn al aan het sparen. Je kunt je net zo vaak laten behandelen als je zelf wilt, zegt Kees Kleinbloesem.'

Met medewerking van Jeroen van der Kris
    • Wubby Luyendijk