Jeths' altviolen verstrengeld als keizerin en bijzit

Willem Jeths (1959) schreef gisteravond geschiedenis als de eerste componist die het aandurft om een dubbelconcert voor altviool te componeren. In Rotterdam vond de wereldpremière plaats van Meme, een concert voor twee altviolen en ensemble, waarvoor Jeths twee dagen geleden nog de verzoenende epiloog schreef, waarin beide altviolen hun zwaarte van zich afschudden om poëtisch in elkaar verstrengeld op te stijgen naar een ijle droomwereld. Jeths componeerde Meme voor altvioliste Suzanne van Els, die het werk samen met haar voormalige lerares Nobuko Imai en het sfeervol spelende Schönberg Ensemble een expressieve vuurdoop gaf.

Het Griekse woord 'meme' betekent nabootsing, en op dat principe heeft Jeths zijn eendelige dubbelconcert dan ook gebaseerd. In feite is het concert een voorstudie voor Hôtel de Pêkin, zijn opera in wording op teksten van Friso Haverkamp. Deze opera, die speelt op het breukvlak van het oude en nieuwe China rond 1900, gaat over de meedogenloze keizerin Zi Ye, die gefascineerd raakt door de jonge concubine Sue Feng, in wie ze haar verloren jeugddromen herkent. Maar wanneer de keizerin haar geheim verraden heeft, loopt het slecht met de concubine af. Niemand mag immers weten dat Zi Ye van boerenafkomst is.

In Meme worden beide dames verklankt door de altviolen, die symboliseren hoe ze nader tot elkaar komen. Het tikkende geluid van de lage bes in de piano fungeert als noodlotsmotief. Jeths heeft gekozen voor het uitdiepen van emoties, zonder daarbij scènes als de moord op de concubine letterlijk in klank te vertalen. En juist dat geeft zijn concert een soort zuigende emotionele kracht. De luisteraar vermoedt het drama, terwijl hij wordt geabsorbeerd door transparante maar kleurrijke 'absolute' muziek.

De altviool wordt bij Jeths meesterlijk aangesproken op zijn donkere en weemoedige sonoriteiten, soms met een hartstochtelijke intensiteit die een beetje doet denken aan de vioolsonates van Ysaye, en op andere momenten met een ontroerende, bijna onthechte lichtvoetigheid. De wisselende stemmingen worden onderstreept door het ensemble, waarin nog een derde altviool (de eunuch) een raadselachtige bijrol speelt.

Onder de ingetogen leiding van Reinbert de Leeuw introduceerde het Schönberg Ensemble Meme met drie zorgvuldig uitgevoerde werken van aan Jeths verwante geesten: Distanzen (1988) van de Koreaanse klanktovenaar Isang Yun, Three Shakespeare Songs (1994-1995) van Ton de Leeuw - prachtig gezongen door sopraan Rosemary Hardy - en Tree Line (1988) van de 'Japanse Debussy' Toru Takemitsu; componisten die evenals Jeths streven naar formele helderheid, klankschoonheid en een integere gevoelslading.

Concert: Schönberg Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw. Werken van Yun, De Leeuw, Takemitsu, Jeths. Gehoord: 28/4 De Doelen Rotterdam. Herhaling: 30/4 Muziekgebouw aan het IJ, Amsterdam.
    • Wenneke Savenije