De woestijn bloeit op

In Niger, aan de zuidrand van de Sahara, is de verwoestijning tot stilstand gekomen. Boeren ontginnen braakliggend terrein. Op de zandduinen groeit ineens gras. Gerbert van der Aa

Een boer uit Badeguicheri toont een gierststengel. Foto Gerbert van der Aa Aa, Gerbert van der

De weg van Tahoua naar Birnin Konni slingert door licht golvend terrein. Het landschap wisselt sterk. Soms bestaat het uit dorre woestenij met alleen wat laag struikgewas, een paar kilometer verderop zijn ineens boeren aan het werk op groene akkers. Gierst, het basisvoedsel in het zuiden van het West-Afrikaanse Niger, is een paar weken geleden geoogst. Maar tomaten-, bonen- en uienplanten staan in bloei. Aan fruitbomen hangen granaatappels en mango's.

Het boerenleven is er de afgelopen jaren een stuk beter op geworden', zegt Alba Azirka, een jongen van een jaar of twintig die in de buurt van het dorp Badeguicheri op het land aan het werk is. Samen met twee vrienden laat Azirka, een slanke gespierde twintiger, de gewassen zien die hij teelt. Bij een put die hij met zijn vrienden heeft gegraven ligt een veldje tomaten. Azirka wijst naar een heuvel even verderop, waar wat rieten hutten staan. Daar woon ik met mijn familie', zegt Azirka. Niet veel bijzonders, maar we redden ons.'

Azirka, in sporthemd en groen-zwarte muts, vertelt dat hij een paar jaar als gastarbeider in Ivoorkust werkte. Toen hij terugkeerde naar Niger, volgens de Verenigde Naties het armste land ter wereld, was hij verrast door de agrarische vooruitgang die in de tussentijd was geboekt. Overal in de streek rond Badeguicheri zijn nieuwe landbouwgronden in gebruik genomen', zegt Azirka. Het landschap is aanmerkelijk groener dan een paar jaar geleden.'

verwoestijning

In de berichtgeving over de Sahel, de overgangszone tussen de Sahara en de Afrikaanse savanne, valt opvallend vaak de term verwoestijning. Vrijwel overal zou de Sahara rap oprukken naar het zuiden. Regelmatig verdwijnen hele dorpen onder het zand, waarna de inwoners wegtrekken. Volgens sommige schattingen rukt de woestijn elk jaar een kilometer op in zuidelijke richting. De savanne verdort, zo is de boodschap, in de Sahel dreigt een ramp.

In werkelijkheid is op veel plaatsen in de Sahel sprake van een tegengestelde ontwikkeling. De woestijn rukt niet op, maar wordt juist kleiner. Wetenschappers hebben die ontwikkeling de afgelopen jaren waargenomen, met name in het 12 miljoen inwoners tellende Niger. Hun bevindingen worden bevestigd door beelden vanuit de ruimte. Satellietfoto's van 30 jaar geleden geven een heel ander beeld dan recente foto's.

Ik was enorm verrast toen ik in 2004 na tien jaar afwezigheid opnieuw in Niger was', zegt onderzoeker Chris Reij verbonden aan het Centrum voor Internationale Samenwerking van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Waar eind jaren tachtig dorre vlaktes waren, telen boeren nu allerlei landbouwgewassen.' Vooral rond de steden Tahoua, Maradi en Zinder is volgens de Nederlandse wetenschapper veel veranderd. Ik schat dat alleen al in het departement Tahoua de afgelopen twintig jaar meer dan 250.000 hectare braakliggende grond in gebruik is genomen. Ook belangrijk is dat boeren de bomen op hun akkers beter zijn gaan beschermen, waardoor erosie wordt tegen gegaan.'

Reij houdt zich al 25 jaar bezig met Sahel, waar jaarlijks tussen de 200 en 600 millimeter regen valt. In andere landen in de regio ziet hij ook vergroening, maar in Niger is volgens hem de afgelopen jaren de meeste vooruitgang geboekt. Met hulp van de overheid en ontwikkelingsorganisaties hebben boeren kleine dammen aangelegd om water vast te houden, waardoor de grondwaterspiegel stijgt en de irrigatie in het droge seizoen is uitgebreid. Er is zelfs een levendige handel ontstaan in gedegradeerde landbouwgrond. Ondernemende Nigerijnen kopen die grond op, om ze vervolgens weer productief te maken.'

verschillen

De voedseltekorten in Niger, waarover de internationale media ook nu weer berichten, treffen dan ook lang niet de hele bevolking. Mij valt op dat er soms grote verschillen zijn tussen twee naast elkaar gelegen dorpen', zegt Reij. Ik ken een dorp waar boeren veel deden om bomen te beschermen. In 2005 kwamen daar geen kinderen om van honger. Maar in een nabijgelegen dorp, waar boeren hun bomen niet hadden beschermd, waren wel sterfgevallen. Wie zijn bomen beschermde, had brandhout dat kon worden verkocht op de markt. Ook hebben sommige bomen eetbare bladeren, die vaak juist voldoende waren om te overleven.'

De vergroening heeft meerdere oorzaken. Hulporganisaties beweren dat hun projecten een belangrijke rol hebben gespeeld. Het Wereldvoedselprogramma van de VN heeft overal in de regio kleinschalige landbouwprojecten. Unicef startte op diverse plaatsen in de Sahel boomplant-programma's. De internationale hulporganisatie Care en christelijke zendelingen ontraden boeren sinds 1985 hun jonge bomen massaal te kappen voor brandhout.

Andere betrokkenen wijzen op de invloed van veranderde eigendomsverhoudingen. Ten tijde van de militaire dictator Seyni Kountché, die regeerde van 1974 tot 1987, was alle grond staatseigendom. Inmiddels kunnen boeren wel zelf grond bezitten. Volgens een recent rapport van het Amerikaanse onderzoeksinstituut IFDC zijn boeren die eigenaar zijn van de grond die zij bewerken er zuiniger op. Ze zullen minder snel hun toevlucht zoeken tot slash and burn technieken die de bodem uitputten.

vergroening

In Niger zelf benadrukken veel mensen dat de regenval de afgelopen twee decennia relatief goed was. Met name daardoor zou het landschap groener zijn geworden. Westerse hulporganisaties hebben geen enkele reden om zichzelf op de borst te kloppen', zegt Abdelkader Baba van Ninimassane, een particuliere organisatie uit de stad Agadez die sociale projecten uitvoert. Ik vermoed dat klimaatsverandering een veel belangrijkere rol speelt bij de vergroening van de Sahel.'

Baba, gekleed in een lang gewaad en plastic teenslippers, benadrukt dat in de woestijn ten oosten van Agadez het afgelopen jaar spontaan planten gingen groeien. Op de zandduinen groeit ineens overal gras.' Door overvloedige regenval gingen zaden die vaak al decennia in het zand liggen ineens ontkiemen. Dat was in deze streek al jarenlang niet meer gebeurd', zegt Baba. Als de regen doorzet en grazend vee de jonge planten niet al te zeer verwoest, komen op duinen ook bomen en struiken spontaan tot wasdom. In het jaar dat door de Verenigde Naties is uitgeroepen tot het jaar van de woestijn, verliest de Sahara in Niger terrein.

Dat de regens in Niger de afgelopen twintig jaar redelijk goed waren, wordt gestaafd door meteorologische metingen. Na de extreme droogtes van de jaren zeventig en begin jaren tachtig is de hoeveelheid neerslag niet opnieuw een aantal jaar ver onder het gemiddelde gebleven. De jaren 1997 tot 2003 waren zelfs extreem goed. 2004 was relatief slecht, maar in 2005 was de regenval weer normaal. In de Sahel doet regen leven', zegt Baba. Eén slecht jaar kunnen we wel hebben, maar meerdere slechte jaren achter elkaar is funest.'

Bomen spelen een belangrijke rol bij het tegengaan van verwoestijning, daar is iedereen het tegenwoordig over eens. Ze houden de erosie tegen. Een groot probleem in de Sahel is namelijk de harde wind, die op veel plaatsen de pas gezaaide planten wegwaait of onderstuift met zand. Bomen breken de wind, waardoor voedingsgewassen beter groeien.

Hoe belangrijk bomen zijn, werd een paar jaar geleden bijvoorbeeld duidelijk in het dorpje Dalli, ten noorden van de stad Zinder. Een Zweedse hulporganisatie vergeleek de opbrengst van twee naast elkaar gelegen akkers. De ene akker werd wel beschermd door bomen, de andere akker niet. Op de door bomen beschermde akker was de gierstopbrengst meer dan drie keer zo hoog.

conflicten

Behalve akkerbouwers, die in Niger meer dan de helft van de bevolking vormen, profiteren ook nomaden van de vergroening van het landschap. Zij trekken met hun geiten en kamelen vooral rond in de delen van Niger waar geen akkerbouw mogelijk is. In slechte jaren komen ze vaak naar het zuiden, waardoor conflicten ontstaan met boeren, maar recentelijk is dat niet meer gebeurd. Doordat op de zandduinen gras begon te groeien, beleven de nomaden gouden tijden. Mijn kamelen hebben uitstekend te eten', zegt Ali Abari. De veestapel groeit.'

Abari, een gedrongen man met een breed gezicht, trekt zijn hele leven al met kamelen door de woestijn van Niger. Volwassen dieren exporteert hij naar het buurland Libië, waar ze verkocht worden voor de slacht. Met een karavaan van soms wel honderd beesten reizen we dan dagenlang naar het noorden', zegt Abari bij een waterput in de oase Zoo Baba. Op de terugweg klimmen we bovenop een vrachtwagen.' Alles bij elkaar een reis van ongeveer tweeduizend kilometer.

De kamelenhandel tussen Niger en Libië is een bloeiende bedrijfstak. Er valt uitstekend van te leven', zegt Abari, terwijl hij een dadel in zijn mond steekt. Andere kamelenhouders in de streek hebben soortgelijke verhalen. Abari vertelt dat de nomaden steeds vaker geld hebben voor de aanschaf van luxe producten. Bijna iedereen bezit tegenwoordig een kortegolf-radio', zegt Abari. En een kennis heeft laatst zelfs een satelliettelefoon gekocht.'

    • Gerbert van der Aa