De ondernemerslobby in actie

Ondernemersvereniging VNO-NCW is een van de machtigste lobby-organisaties van Nederland. De vergaande samenwerking met MKB-Nederland, waar donderdag over is besloten, zou de lobby nog effectiever maken. Hoe loodst VNO-NCW haar belangen door Den Haag?

Overleg bij VNO-NCW (Foto Roel Rozenburg) Den Haag:10.4.6 VNO-NCW. Werkkamer Wientjes, directeuren-overleg. © foto/roel rozenburg Rozenburg, Roel

Maandag 27 maart

De lobby van het Nederlandse bedrijfsleven ziet er deze ochtend bedrieglijk eenvoudig uit. Op de twaalfde verdieping van een kantoortoren boven de Utrechtse Baan in Den Haag zitten twee mannen in pak met streepdassen rond een tafel, ieder met een dun mapje in de hand. Voorzitter van VNO-NCW Bernard Wientjes (twee kleuren groen en donkerblauw) en algemeen directeur Niek-Jan van Kesteren (rood, bruin en blauw) nemen in achteloos staccato de komende week door.

'Niek-Jan, eerst even over de komende dagen. Het bezoek van Seillière [voorzitter van de Europese koepel van ondernemingsverenigingen]. Iedereen draait er om heen. De primaire vraag is of Balkenende en Brinkhorst kunnen. Zal ik ze zelf even bellen?'

'Ja, doe maar. Er is maar anderhalve dag tijd voor dat bezoek. Anders doen we die ontmoeting in september.'

'Dan de uitnodiging van het Roosevelt for freedom centre. Ken je die? Moet ik daarheen?'

'Ik zou daar niet heengaan. Ik kijk of we iemand anders sturen.'

'Ok, de Bilderberg-conferentie van volgend jaar. Ik zou als thema Europa willen.'

'Dat is zo algemeen. Vergeet niet, het is drie maanden voor de verkiezingen.'

'De andere drie waren geitenwollen sokken thema's. Nou goed, we kijken nog. Iets anders. Ik las dit weekend het stuk van Brinkman over de hypotheekrente. Wat zou hij bedoelen met zijn voorstel om een commissie te benoemen?'

'Ik zal er met hem over praten.'

'Ik denk dat hij het een zachte dood wil laten sterven. En dan het nieuws dat bij Nedcar de productie van de Smart wordt gestopt. Dat is levensbedreigend voor het bedrijf. Ik heb met Karien [van Gennip, staatssecretaris van Economische Zaken] gesproken. Ze zou bellen als het kritisch werd.

'Misschien kan je Brinkhorst bellen om te kijken wat ze gaan doen.'

'Ze kúnnen niets doen, zeggen ze.'

Wientjes gaat verder: 'Het draaiboek voor morgenavond. [Een jaarlijks diner met grote ondernemers en de premier, red.] Balkenende houdt een speech, daar ga ik op in, en leid vervolgens de discussie. Hebben we dat verhaal al?'

'Ik vraag het op. Dan zeg jij: goed verhaal.'

'Of slecht verhaal, afhankelijk van waar hij mee komt. En dan komt er een discussie, met vragen van de bedrijven. Zijn die al bekend?'

'Nee, maar dat gaat wel goed. Jij zit aan tafel met Balkenende, Anthony Burgmans [voormalig topman Unilever], Peter Elverding [topman DSM], mannen van dat kaliber.'

En zo gaat het een half uur door, Wientjes, opgeruimd-ongedurig van punt naar punt, en Van Kesteren, die liever luistert dan spreekt. Vanuit de hoekkamer van Wientjes, hoog in de Malietoren boven de Utrechtse baan, kunnen ze bijna heel Den Haag zien. Ministeries, het Malieveld en een vermoeden van het Plein met daarachter de parlementsgebouwen.

Dit is het belangrijkste werkterrein van VNO-NCW, een van de machtigste lobby-organisaties in Nederland. Wientjes: 'Wij hebben de nul zes-nummers van de ministers. Dat is handig, dan hoef je niet eerst via secretaresses te bellen om iemand aan de lijn te krijgen.' Het werkt ook andersom. Brinkhorst die Wientjes zaterdagavond belde over de energie, Joop Wijn die Van Kesteren deze maandagavond zal bellen over de voortgang in zijn plannen om de vennootschapsbelasting te verlagen.

De macht zit bij VNO-NCW in de eerste plaats in de getallen. Alle grote ondernemingen, de meeste middelgrote en een ruime meerderheid van de kleinere bedrijven zijn aangesloten bij de vereniging. Zij organiseert 90 procent van de werkgelegenheid in de marktsector in Nederland.

Maar aan ledentallen heb je niets, zegt Van Kesteren, als je inhoudelijk niet 'absoluut aan de maat bent.' 'Wat je beweert, moet kloppen. Je kunt het niet eens zijn met wat wij vinden, maar het moet wél juist zijn.'

Daar heeft de vereniging bijna honderdzeventig mensen voor in dienst. En het tienvoudige daarvan, in dienst bij bedrijven of brancheverenigingen, voorziet het bureau van inhoudelijke kennis. Zij zitten in de ruim honderd werkgroepen en commissies die VNO-NCW heeft over ieder denkbaar onderwerp. 'Daar zitten de beste mensen van Nederland', zegt Van Kesteren. Daar wordt het beleid voorbereid, en worden de notities geschreven op grond waarvan het bestuur zijn beslissingen neemt.

Het tempo van de maandagvergadering getuigt van een degelijke voorbereiding. De enige hapering treedt op als voorzitter en directeur belanden bij het energie-dossier. Wientjes vertelt over het bezorgde telefoontje van Brinkhorst en de gesprekken met de energiebedrijven die de energieminister wil opsplitsen. Daar komt bij dat er geen schot zit in de bemiddelingen van Wientjes voor het consortium van bedrijven die veel energie gebruiken. Zij willen lagere energieprijzen, maar Brinkhorst en de energieleveranciers moeten een stap zetten om deze bedrijven in Nederland te houden. 'Ik houd afstand, ik ben postillion d'amour', zegt Wientjes, die voor het eerst iets van zijn opgeruimdheid verliest. Van Kesteren, kalm als altijd: 'Laten we het zo maar doen.'

De vergaderingen volgen een vast stramien. Stipt om negen uur melden zich de 'vakdirecteuren' Jan-Willem van den Braak (sociale zaken), Cees Oudshoorn (economie) en Wim Ruijgrok (dienstverlening aan de leden) op de kamer van de voorzitter. Alle onderwerpen van het eerste half uur komen weer aan bod. Minder staccato, vooral als Van den Braak verslag doet van de moeizame besprekingen met de vakbeweging over het belangrijke SER-advies over het toekomstig sociaal-economische beleid. Het concept-regeerakkoord, zoals het in Den Haag ook wel wordt genoemd. 'Wat de harde punten nog zijn? Alles wat afwijkt van het FNV-programma!', sombert Van den Braak.

Daarna volgt het andere deel van het werk: de externe contacten. Voor Van Kesteren begint dat met een lunch met een Tweede Kamerlid van het CDA. Die moet hij opbeuren, zoals hij het zelf zegt, want 'ze zitten helemaal in de put.' En dat is niet nodig, zegt Van Kesteren. 'Ik heb laatst schertsenderwijs tegen Maxime Verhagen gezegd: waarom zou je je druk maken. Als je met de PvdA moet gaan regeren, dan krijg je echt wel 5 of 6 ministersposten. Dan neem je Donner en Joop Wijn mee en 2 dames van gereformeerde komaf, en dan word jij vice-premier onder Wouter Bos. Als dat nou het ergste is dat je kan overkomen, heb je het niet slecht getroffen.'

Het is geen geheim dat de werkgeversvereniging niet graag een links kabinet ziet na de volgende verkiezingen. De volgende ochtend heeft Van Kesteren dan ook een van de schrijvers van het verkiezingsprogramma van de VVD op bezoek, Guy Kerpen, die wil weten wat de ondernemers willen.

De werkdag eindigt voor de algemeen directeur met een telefonisch gesprek met staatssecretaris Joop Wijn van financiën, 's avonds. Ze hebben de plannen voor de verlaging van de vennootschapsbelasting nog even doorgenomen, vertelt Van Kesteren de volgende ochtend. Of beter: vele honderden miljoenen structureel minder lasten voor ondernemers. 'Daar stelt het kabinet wel een verplichte bijdrage van werkgevers in de kinderopvang tegenover', zegt Van Kesteren.

Dinsdag 28 maart

Het is tien uur, en in zijn sober ingerichte werkkamer vraagt van Kesteren zijn secretaresse of zij medewerker Frits de Groot naar zijn kamer kan roepen. Hij wil in detail van hem weten hoe het staat met de energie: in het bijzonder met de gesprekken tussen de energiebedrijven, lid van VNO-NCW, en de grootverbruikers, ook aangesloten bij de ondernemingsvereniging. Inzet: lagere elektriciteitsprijzen.

Het is een van de voorbeelden van leden die onderling tegengestelde belangen hebben. Zulke belangentegenstellingen zijn onvermijdelijk in een vereniging waarbij zoveel verschillende bedrijven zijn aangesloten. Een ander voorbeeld van zo'n tegenstelling is de WAO. Alle bedrijven willen een lage WAO-premie, terwijl de bij VNO-NCW aangesloten verzekeraars vorig jaar pleitten voor een - althans op korte termijn - duurdere privatisering van die markt. De oplossing? 'We kiezen in de lobby altijd voor het algemeen ondernemersbelang' zegt Van Kesteren. Algemeen ondernemersbelang? 'Vrijheid. Niet alles belasten met regeltjes en heffingen.'

Meestal lukt het binnen de vereniging wel om het onderling eens te worden, zegt Van Kesteren. 'Het is een gedisciplineerde organisatie. Men is bereid zich coöperatief op te stellen.' Waar dat onderling afstemmen gebeurt? Niet in het dagelijks bestuur in ieder geval. Dat is met vijftig leden niet de meest ideale instantie voor een al te inhoudelijke bespreking.

De consensus wordt vooral bereikt in die honderd inhoudelijke commissies. Waarbij de stem van leden die zich actief opstellen in die werkgroepen luider klinkt, geeft Van Kesteren toe. 'Als er in het bestuur onenigheid dreigt, stellen we uit,' zegt Wientjes. 'Ons bestuur bestaat uit mensen die gewend zijn beslissingen te nemen. Zij willen een duidelijke keus kunnen maken: 'ja of nee', zegt Van Kesteren.

Ook als aangesloten bedrijven het niet eens zijn met VNO-NCW, is het niet de bedoeling dat ze dat nadrukkelijk uitdragen. Openlijke onenigheid is volgens Van Kesteren funest voor de effectiviteit van lobby-werk. 'Politici redeneren: als ze het onderling al niet eens zijn, waarom zouden wij dan naar ze luisteren?' De wens om als bedrijfsleven met één mond te spreken en zo de lobby te versterken, is de belangrijkste drijfveer voor de samenwerking met MKB.

'Bij ons komt het niet voor dat leden publiekelijk afwijken van wat wij zeggen', zegt Van Kesteren. Wientjes drukt zich daar een week later iets genuanceerder over uit. Hij zegt: 'Mochten onze leden al publiekelijk afwijken, dan doen ze dat geregisseerd.' Daar bedoelt hij mee dat het in ieder geval van te voren met de voorzitter wordt afgestemd. Dus niet zoals kort geleden, toen een aantal grote Nederlandse multinationals volgens de Telegraaf verkondigden de versoepeling van het ontslagrecht niet zo belangrijk te vinden. Wat lijnrecht in gaat tegen de harde lijn die VNO-NCW op dit punt volgt. Not amused, was Wientjes. 'Natuurlijk heb ik de ondernemingen gebeld. Ze verzekerden me dat ze het niet op die manier gezegd hadden, en dat ze onze koers volledig steunen.'

Dinsdag 4 april

'Angélique, praat me even bij over wat we in godsnaam gaan doen.' Na een gesprek met de Nederlandse ambassadeur in China is Wientjes met zijn communicatie-medewerker Angélique Heijl in zijn dienstauto op weg naar Amsterdam. Daar gaat hij de aftrap geven voor een campagne om hoogopgeleide vluchtelingen aan werk te helpen. Ook dat hoort steeds meer bij het lobby-werk, zegt Wientjes, praten met maatschappelijke organisaties en niet alleen met politici en andere beslissers. 'Het is een hardnekkig misverstand dat wij vooral met de vakbeweging en het kabinet praten, en dan nog uitsluitend over sociaal-economische onderwerpen.' (zie kader)

De algemene economische onderwerpen zijn minstens zo belangrijk. Neem de lastenverlichting voor het bedrijfsleven. Dat is de volgende afspraak van Wientjes die dag, als hij met voorzitter Loek Hermans bij minister Gerrit Zalm (Financiën, VVD) langs gaat. Die schrijft daarover op zijn weblog: 'Bespreek met Loek Hermans en Bernard Wientjes de voornemens op het gebied van beperking administratieve lasten. Hier tillen we alledrie zwaar aan en we willen dat tot een succes brengen inhoudelijk en qua communicatie.'

De drie heren zijn het inderdaad eens over de noodzaak Nederlandse ondernemingen minder zwaar te belasten. De bespreking heeft daardoor in het begin het karakter van een samenzwering: Zalm vertelt wat hij al heeft weten te bereiken voor de ondernemers - een lastenverlichting van 500 miljoen - Hermans en Wientjes bespreken hoe ze dat naar buiten gaan brengen. Ze hebben ook nog tips voor Zalm. 'Scoor de komende maanden', moedigt Wientjes Zalm aan. 'Daar willen wij wel aan meedoen', vult Hermans hem aan.

Natuurlijk blijft er nog iets te wensen over. Wientjes laat - nog eens - weten wat bedrijven voor de iets verdere toekomst nog willen (minder vergunningen, minder zwaar toezicht, soepeler ontslagrecht) en Zalm geeft zijn inschatting van de kans dat ze hun zin krijgen. Waarbij hij in de eerste plaats een schatbewaarder blijkt.

De dag eindigt voor Wientjes op een bijeenkomst in de Haagse kunstenaarssociëteit Pulchri, waar ook Loek Hermans is. Met hem bespreekt hij op de binnenplaats, waar het koud is en dus geen andere mensen zijn, de samenwerking tussen de twee organisaties en de opstelling tegenover de vakbeweging over het ontslagrecht.

Terug in de Malietoren geeft Van Kesteren een van de belangrijkste regels voor een succesvolle lobby: mensen die de beslissingen nemen, moeten het je gunnen, zegt Van Kesteren. 'Arrogantie werkt in de Nederlandse verhoudingen averechts. Veel mensen denken dat we hoog van de toren blazen. Dat is niet zo. Je moet de mensen niet lastig vallen als het niet nodig is. Een voordeel voor ons is, dat wij ons a-typisch kunnen gedragen. We hoeven geen aandacht te trekken. De positie is zo: we bellen, en de telefoon wordt meestal opgenomen. Geen mens in Nederland wil niet met VNO-NCW praten.'

    • Elsje Jorritsma