Codenaam Bacinol

Op 26 oktober 1945 werd de twintigjarige, doodzieke Maria Geene het Bethel-ziekenhuis in Delft binnengebracht. Ze leed aan een ernstige stafylococcen-infectie. Ze had hoge koorts en haar conditie verslechterde snel. Volgens de dokter was ze ten dode opgeschreven.

Zo geheim was het onderzoek aan penicilline in Delft dat er geen foto's uit de oorlogsjaren zijn. Onder: flesjes met ingedroogde kweekcultuur. Boven: Alexander Fleming, de ontdekker van penicilline. Foto AP the development of penicillin in the netherlands 1940-1950: the pivotal role of nv nederlandsche gist- en spiritusfabriek, delft. marlene burns, phd. thesis, department of history, university of sheffield, september 2005. Photo d'Alexander Fleming, biologiste américain et inventeur de la pénicilline, prise dans son laboratoire et datant des années quarante. A signed framed and glazed photograph of Fleming in his laboratory with the inscription, With Kind Regard to the Hielander, Alexander Fleming, which will be sold along with his other belongings, which includes his Prix Nobel medal, at auction among other clinical memorabilia, at Christie's on July 11. AFP

Haar enige kans was nog het penicilline, dat de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek in Delft tijdens de oorlog in het diepste geheim ontwikkeld had. Een gok, want dit penicilline was nog nooit op mensen getest. Of nu de dokter het management van de fabriek overhaalde of het management de dokter, blijft duister - maar op 15 november 1945 kreeg Maria Geene haar eerste penicilline-injectie. De volgende dag was haar temperatuur normaal. Twintig dagen later verliet ze het ziekenhuis.

Diezelfde maand nog volgde een tweede test op een achttienjarige vrouw met een zelfde soort infectie. Ook zij wandelde in minder dan drie weken het ziekenhuis gezond weer uit.

Meer had de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek niet nodig. Binnen vijf jaar groeide de - inmiddels Koninklijke - Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek uit tot één van de grootste penicilline-producenten in de wereld. Over deze geschiedenis heeft de Britse wetenschapshistorica Marlene Burns nu een fascinerend proefschrift geschreven.

Het verhaal laat zich lezen als een rasechte thriller. Nederland was koud drie maanden in oorlog, toen een Brits team onder leiding van Howard Florey en Ernst Chain (in 1945 samen met Alexander Fleming de Nobelprijs) het effect van penicilline op bacteriële infecties publiceerde. Tegen de tijd dat ze de eerste successen met proeven op mensen rapporteerden was Nederland effectief van de vrije wereld afgesloten. Alleen via het illegale circuit druppelden nog geruchten over de nieuwe wonderdrug binnen.

In 'de Gist', zoals de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek in Delft bekend stond, hoorde men voor het eerst over penicilline via een klandestien beluisterde radio-uitzending van de BBC en via het illegaal verspreide blad De Wervelwind. Met alleen het oorspronkelijke, maar bijna vergeten artikel van Alexander Fleming uit 1929 in handen, besloten enkele onderzoekers het erop te wagen. Dat was ergens in 1943.

Tussen januari en mei 1944 bestelden ze bij het Centraal Bureau voor Schimmelcultures in Baarn verschillende Penicillium-schimmels, waarvan ze het bacterie-dodend vermogen testten. P-6, een stam van Penicillium baculatum Westling, bleek het best te produceren. In juni 1944 was het gelukt een kleine hoeveelheid 50% zuivere goudbruine substantie te isoleren. Ze noemden het spul Bacinol - dat zou in elk geval geen argwaan bij de Nazi's wekken. Maar was het ook echt penicilline?

Zonder het zelf te weten bracht de joodse arts Andries Querido uitkomst. Hij was op aanraden van de Delftse hoogleraar microbiologie Albert Jan Kluyver, de belangrijkste adviseur van het geheime Bacinol-team, als part-time adviseur ingeschakeld. In september 1943 werd Querido geïnterneerd in kamp Westerbork. Prompt had de Gist hem 'essentiële medewerker' genoemd, en daarom mocht hij het kamp zo nu en dan verlaten om naar Delft te gaan. Op weg naar wat later zijn laatste bezoek aan de Gist zou blijken te zijn, vóór hij op 4 september 1944 naar Theresienstadt gedeporteerd werd, moest Querido in Amsterdam overstappen. Op één van de perrons van het Centraal Sation liep hij zijn vroegere collega S. van Creveld - hoogleraar pediatrie in Amsterdam - tegen het lijf. Verheugd begroetten ze elkaar en snel wisselden ze enkele nieuwtjes uit. Van Creveld had juist een collega uit het neutrale Portugal ontmoet. Die had hem, op zijn beurt barstend van opwinding, het laatste nummer van het Schweizerische Medizinische Wochenschrift (van 10 juni 1944) gegeven. Het nummer was helemaal gewijd aan penicilline. Op slag realiseerde Querido zich hoe belangrijk deze informatie voor het Bacinol-team was en hij vroeg of hij het mocht lenen.

In 'Penicilline', een artikel van ene A. Wettstein, stonden 159 referenties naar recent penicilline-onderzoek: alles wat tot dan toe in de vrije wereld over penicilline was geschreven. Toen Querido na de bevrijding in juni 1945 weer op bezoek ging bij de Gist, zag hij hoe belangrijk dit artikel geweest was. Trots toonde de directeur hem een melkfles met geelgekleurde korrels: 'onze penicilline.'

Dat de Gist na de oorlog uitgroeide tot één van de 's werelds grootste penicilline-producenten is het resultaat geweest van allerlei meer of minder toevallige omstandigheden. Maar in de kern, aldus Burns, is het terug te voeren op wat de leden van het Bacinol-team tijdens de oorlog al bond: a will to succeed.

Het is dan ook vrij teleurstellend, schrijft ze met gepast gevoel voor understatement, dat nu bijna zestig jaar na dato, de Delftse penicilline-productie gestopt is. In maart 2005 besloot het management van DSM Gist BV (opvolger van de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek) de productie over te plaatsen naar China en India.

the development of penicillin in the netherlands 1940-1950: the pivotal role of nv nederlandsche gist- en spiritusfabriek, delft. marlene burns, phd. thesis, department of history, university of sheffield, september 2005.
    • Patricia Faasse