Wachten op 'gezonde' gentech

Deze week werd voor het eerst officieel een genetisch gemanipuleerd gewas gezaaid in Nederland. Maar gentechvoedsel levert de consument nog weinig op.

Een maïsboerderij ten oosten van Lelystad beleefde in stilte de primeur. Woensdagochtend vroeg werd met een tractor een hectare snijmaïs ingezaaid. Gentechmaïs. Daarmee werd voor het eerst in Nederland een genetisch gemodificeerd gewas geteeld, zonder dat het om een proefveldje ging.

Voor die proefveldjes, waarvan er nu zeven zijn, is toestemming nodig van de overheid. Die toestemming wordt pas gegeven na een inspraakprocedure. Ook moet worden bewezen dat het gewas zich niet verspreidt.

Voor de maïs van woensdag was dat niet nodig. Dit gemodificeerde ras is veilig verklaard en mag in Nederland worden geteeld. Toch wordt ook dit veld, samen met vijf andere velden die deze week werden ingezaaid, gebruikt voor een onderzoek in opdracht van het ministerie van Landbouw. Het onderzoek moet uitwijzen in hoeverre het gewas zich buiten de akker verspreidt en helpt de weg te effenen voor boeren die straks zelf een genetisch gemodificeerd gewas willen verbouwen.

Is de tijd er rijp voor? In de winkels liggen intussen zo'n vijftien producten met gentechingrediënten. Dat is niet veel: supermarkten en producenten beginnen er liever niet aan omdat ze vrezen dat consumenten de producten links laten liggen. En hoewel het al sinds 1998 mag, heeft nog geen enkele Nederlandse boer zich aan commerciële gentechteelt gewaagd.

Een van de redenen dat Nederlanders genetisch gemodificeerde gewassen nog niet echt accepteren, is dat ze niet zien wat voor voordeel zij er zelf aan kunnen behalen. 'Er is nog geen enkel gentech-gewas op de markt dat de consument écht iets oplevert', zegt Frank van der Wilk, secretaris van de Commissie Genetische Modificatie, die de regering adviseert over genetische modificatie. De gentechgewassen die op dit moment worden gebruikt, hebben vooral voordelen voor de boer en de zaadverkoper, zegt ook Huib de Vriend van LIS Consult, een adviesbureau voor de maatschappelijke aspecten van biotechnologie. Verreweg de meeste gentechgewassen zijn zo gemanipuleerd, dat ze resistent zijn tegen insecten of tegen een onkruidverdelger.

Voor het milieu kan dat goed zijn, bijvoorbeeld doordat een gentechboer minder bestrijdingsmiddelen hoeft te gebruiken. Bij de maïs die woensdag werd ingezaaid, is een gen van een bacterie ingebouwd. Hierdoor is de maïs resistent tegen de maïsstengelboorder, een plaaginsect. Maar het milieuvoordeel gaat niet voor elk gentechgewas op. Bij gemodificeerde gewassen die resistent zijn tegen een onkruidverdelger blijft de boer bestrijdingsmiddelen gebruiken. Zijn gewas gaat er niet dood van, het onkruid wel.

Toch lijken de voordelen van gentech ook voor de consument dichterbij te komen. Zo wordt een lijnzaadvariant ontwikkeld die meer omega 3-vetzuren bevat: de gezonde vetten die ook in vette vis zitten. Andere onderzoekers richten zich op het uitschakelen van allergieopwekkende eiwitten of op het verhogen van antioxidanten, die een rol kunnen spelen bij het voorkomen van sommige kankersoorten.

Dat de ontwikkelingen langzaam gaan, kan De Vriend wel verklaren. 'Als je zoiets als de vetsamenstelling van een gewas wilt veranderen, moet je vaak op meerdere plekken in het erfelijk materiaal ingrijpen.' En dat is niet alleen ingewikkeld, het brengt ook risico's met zich mee omdat niet altijd duidelijk is wat er dan nog meer in het metabolisme van de plant verandert.

Voor boeren is het een voordeel dat ze in sommige gevallen goedkoper kunnen telen dan hun gentechvrije concurrenten. Niet dat dit ook voor de consument goedkopere producten oplevert. Vaak is maar een fractie van de ingrediënten genetisch gemodificeerd, bijvoorbeeld alleen de soja voor in het bindmiddel van soep; dat levert niet direct een lagere prijs op.

'Het zal interessant zijn om te zien hoe de consument op gentech reageert, als er straks producten komen die hem wél een direct voordeel opleveren', zegt Frank van der Wilk van de Commissie Genetische Modificatie. Wat als er bijvoorbeeld gentechchips op de markt komen die minder slecht zijn voor het cholesterolgehalte? Huib de Vriend verwacht dat consumenten niet anders op dat soort producten zullen reageren dan op andere 'gezonde' producten. Want Nederlanders reageren in enquêtes weliswaar afwijzend op gentechvoedsel, in hun gedrag doen ze er minder moeilijk over.

Zo was er een onderzoek waarbij proefpersonen geld kregen om boodschappen te doen. Gewone producten werden iets duurder gemaakt dan die met gentechingrediënten. De Vriend: 'En wat blijkt dan: als de prijs van gewone producten maar een klein beetje hoger wordt, kiezen veel mensen al voor het goedkopere gentech.'

    • Elske Schouten