Tijd voor de aanval

D66-fractievoorzitter Lousewies van der Laan wil een nieuw paars kabinet.

Maar ze is óók trots op het kabinet-Balkenende. Wat wil Van der Laan met D66?

Den Haag, 27/04/06. Lousewies van der Laan. Foto Leo van Velzen Nrc Hb. Velzen, Leo van

Het Friese D66-Statenlid Johan Sieswerda kon nauwelijks genoeg beeldspraak verzinnen om duidelijk te maken hoe slecht het gaat met zijn partij. Een zinkend schip, de partij. Een tsunami, de gemeenteraadsverkiezingen. En wat heb je dan nodig? Een “stevige kapitein' of een “crisismanager', vinden ze in Friesland - waar D66 na de verkiezingen zelfs geen enkele raadszetel overhield.

Maar wat wil D66-fractievoorzitter Lousewies van der Laan? Het is verschrikkelijk wat er is gebeurd, zei ze op de regiovergadering in Leeuwarden. De partij heeft fouten gemaakt. Maar, zei ze ook: de sociaal-economische hervormingen van dit kabinet zijn belangrijk.

De Friese afdeling was niet onder de indruk. “Ze geeft geen antwoord op vragen“, zei Johan Sieswerda na afloop. En: “Ik concludeer dat ze vasthoudt aan het kabinetsbeleid.“

Dat was niet helemaal zo. Van der Laan maakte in Leeuwarden nadrukkelijk onderscheid tussen de sociaal-economische hervormingen van het kabinet en de vrijzinnige, sociaalliberale idealen van D66 - niemand zou mogen denken dat de partij die heeft opgegeven.

En dat deed ze niet alleen die avond. Dat doet ze al sinds ze fractievoorzitter werd, in februari. Na het aftreden van Boris Dittrich heeft Van der Laan in verschillende interviews gezegd dat ze geen “daad“ zou stellen, alleen door het kabinet te laten vallen.

Waarom eigenlijk niet? En: waarom valt ze het kabinet dan tóch af in Nieuwe Revu, deze week?

Lousewies van der Laan weet dat de leden op congressen de kabinetsdeelname hebben gesteund, maar nooit van harte. Ze kan nu niet doen alsof de redenen waarom D66 aan het kabinet is blijven meedoen, opeens niet meer belangrijk zijn: de sociaal-economische hervormingen.

Van die andere reden om mee te doen, bestuurlijke vernieuwing, is bovendien al eerder weinig terechtgekomen. Die heeft zelfs geleid tot het opstappen van vice-premier Thom de Graaf, een jaar geleden.

Tegelijk is het nauwelijks voorstelbaar dat Van der Laan écht gelooft dat D66 kan laten zien wat de partij voorstelt, door de resultaten af te wachten van het sociaal-economische beleid - waar veel kiezers weinig van moeten hebben. In de peilingen staat D66 op twee Kamerzetels, een verlies van vier. Afwachten kan bijna alleen maar betekenen dat het voorspelde verlies er echt komt. Of dat de uitslag zelfs nog slechter is dan nu wordt verwacht.

En dus worden haar uitspraken stelliger. In NRC Handelsblad zei ze vorige week dat D66 “ongeloofwaardig is geworden“. Kiezers verwachten dat de partij eindelijk “strepen trekt“. Van der Laan: “Wat mensen bedoelen is: wanneer trekken jullie een grens?“ En: “We hebben de indruk gewekt dat onze idealen inwisselbaar zijn.“

Sinds februari is er geen gelegenheid geweest om te laten zien dat onder háár leiding alles anders is: er was nog geen streep te trekken. Maar hoe graag ze kiezers duidelijk wil maken dat CDA en D66 echt twee héél andere partijen zijn, blijkt uit het interview van deze week in Nieuwe Revu: “Ik snak ernaar om verlost te worden van christen-democratische dogma's.“ Want: “Het draait in het leven niet alleen om sociaal-economische hervormingen. Het gaat ook om immateriële zaken als cultuur, milieu en ethiek.“

Ze valt het kabinet niet helemáál af, kortom, maar probeert D66 weer een plek te geven als de partij van de “vrijheid van geest“. Nogmaals Nieuwe Revu: “D66 is een vrijzinnige partij, maar we zitten in een regering die een bekrompen ouderwetsheid uitstraalt. Denk aan Balkenendes gedraai rondom het homohuwelijk, denk aan euthanasie, denk aan het drugsbeleid. Daar moet echt verandering in komen!“

Zal het helpen? Dat moet om te beginnen blijken op 13 mei, het voorjaarscongres van D66. Van der Laan zal zich naar verwachting pas daarna kandidaat stellen voor het lijsttrekkerschap. Ze kan het congres gebruiken om zichzelf te presenteren als leider - het is de bedoeling dat de leden haar fractievoorzitterschap bevestigen. Pas op 24 juni kiest de partij de nieuwe lijsttrekker.

De andere mogelijke kandidaat-lijsttrekker, minister Alexander Pechtold, was op het vorige D66-congres erg populair. Van der Laan moest toen nog genoegen nemen met een plaats op de tweede rij, achter Dittrich en de D66-ministers.

Over Pechtold namen de leden toen moties aan waarin stond dat hij vooral uitspraken moest blijven doen die veel aandacht kregen - en die andere ministers in het kabinet woedend maakten. Bijvoorbeeld over de hypotheekrenteaftrek en de angst voor terrorisme. Pechtold, vonden veel leden, liet het lef zien dat bij D66 hoorde.

Door de Afghanistan-missie krijgt Van der Laan nu de mogelijkheid te laten zien wat zíj wil met D66. En misschien valt er nog wel een streep te trekken. Voor Pechtold is dat lastiger, omdat hij minister is - en al te veel lef vindt zijn achterban ook weer niet zo leuk.

Na het interview in Opzij waarin Pechtold de Haagse politiek vuil en vunzig noemde, zijn er niet veel leden meer die zonder enige aarzeling hun enthousiasme voor hem uiten. Ze noemen hem “misschien wel beschadigd“. Voor Pechtold was het gunstiger geweest als de lijstrekkersverkiezing pas in het najaar was gehouden, zoals de bedoeling was. Beschadigingen kunnen slijten.