Schimmen beheersen het Russische gas

Na de Russisch-Oekraïense gasruzie kreeg het bedrijf RosUkrEnergo een cruciale rol op de energiemarkt. Wie leiden dit bedrijf?

RosUkrEnergo? Dmitro Firtasj? De naam van het bedrijf is al even obscuur als die van de eigenaar. Toch is dit bedrijf de oorzaak van grote politieke opschudding, van het ontslag van de Oekraïense premier Timosjenko en van de gasoorlog tussen Rusland en Oekraïne. En voor Europa is RosUkrEnergo nu een argument om de expansie van het Russische staatsbedrijf Gazprom met argusogen te volgen.

Wat was RosUkrEnergo ook alweer? Op 1 januari draaide Rusland de gaskraan naar het buurland Oekraïne tijdelijk dicht na een conflict over de gasprijs. Europese landen die via Oekraïne worden bevoorraad, zagen de gasdruk snel dalen. Na luide protesten draaiden de Russen en Oekraïeners drie dagen later haastig een akkoord in elkaar: Oekraïne zou een half jaar lang 110 dollar betalen voor elke duizend kubieke meter gas. Gazprom importeert dat uit Centraal-Azië, vooral uit de republiek Turkmenistan. De lucratieve verkoop en distributie van gas in Oekraïne, en de doorverkoop ervan aan Europa, zouden worden uitbesteed aan RosUkrEnergo, een in Zwitserland geregistreerd bedrijf. Gazprom bezit de helft van het bedrijf, de andere helft was in handen van lange tijd onbekende aandeelhouders.

De Russische krant Izvestija onthulde woensdag hun namen: het gaat om de Oekraïense zakenlieden Dmitro Firtasj (90 procent) en Ivan Foersin (10 procent). De bekendmaking van hun identiteit volgde op berichten dat het Amerikaanse openbaar ministerie onderzoek doet naar RosUkrEnergo, met name wegens geruchten dat de grote man op de achtergrond eigenlijk Sejmon Mogilevitsj is, een gangsterbaas die door de FBI wordt gezocht voor een aandelenzwendel van 150 miljoen dollar. Wellicht is in de wandelgangen van Gazprom, of die van het Kremlin, besloten de Amerikanen voor te zijn en het nieuws dan maar een eigen draai te geven. Dmitro Firtasj, de man van de 90 procent, is inmiddels wel uit de schaduw getreden. In de Financial Times zegt hij een aandelenemissie te overwegen om samen met Gazprom expansie te zoeken op de Europese energiemarkt. 'We praten over projecten van 15 tot 20 jaar', aldus deze grootaandeelhouder van RosUkrEnergo.

Gasmaffia Gazprom is voorlopig veroordeeld tot Europa

Het bedrijf heeft een reputatie op energiegebied. In 2004 roomde RosUkrEnergo 767 miljoen dollar winst af van Gazproms gasleveranties aan Oekraïne, berekende het investeringsfonds Hermitage Capital. Het hoofd van dat fonds, William Browder, werd onlangs de toegang tot Rusland ontzegd. RosUkrEnergo is het jongste vehikel van de Russische staat dat winsten opzuigt uit de gascarrousel tussen Turkmenistan, Rusland en Oekraïne. Van 1999 tot 2002 werd dat al gedaan door Itera, van 2002 tot 2004 door Eural Trans Gas.

Het doel? Ondernemer annex filantroop George Soros vatte dat deze week helder samen in een opiniestuk in de Financial Times. Hij schreef: 'Toen Poetin president werd, gebruikte hij de staatsmacht om de controle over de energiesector te herwinnen. Hij zette zijn eigen man, Aleksej Miller, aan het roer bij Gazprom en verdreef het oude management, dat Gazprom had opgedeeld in private wingewesten. De president hief die wingewesten niet op, maar gebruikte ze om de controle over productie en transport van gas naar buurlanden te herwinnen. Dit leidde tot een netwerk van ondoorzichtige bedrijven die een dubbel doel dienen: uitbreiding van de Russische macht en vorming van persoonlijke fortuinen.'

RosUkrEnergo lijkt met andere woorden opgezet om honderden miljoenen dollars aan gaswinsten te verdelen over topbestuurders in zowel Rusland als Oekraïne. Voor zo'n delicate operatie is een geldmakelaar nodig, en daar komt de gangsterbaas Mogilevitsj in beeld. Of eigenlijk juist niet, want de 'slimme don' is nog steeds op vrije voeten omdat hij zo knap miljarden laat verdwijnen in ketens van mantelfirma's en zich steevast verschuilt achter stromannen als Dmitro Firtasj.

Firtasj, een 40-jarige Oekraïener, bezat in de jaren negentig kleine handel- en transportbedrijfjes. In 2001 dook zijn naam op in Highrock Holdings, verbonden met de entourage van Mogilevitsj en actief in de ruilhandel rond het Centraal-Aziatische gas. Firtasj wordt ook genoemd als eigenaar van chemische fabrieken, een tv-kanaal en Eural Trans Gas, de voorganger van RosUkrEnergo. Zijn collega-aandeelhouder Ivan Foersin bezit een kleine bank en een bioscoop in Odessa.

De Russische krant Izvestija suggereert dat RosUkrEnergo vooral de zakken spekt van adviseurs van Oekraïne's president Joesjtsjenko. Firtasj zou tickets hebben geregeld toen de Amerikaanse schoonfamilie van de president diens inauguratie wilde bijwonen. Maar waarom Gazprom zijn winst in Oekraïense zakken laat verdwijnen, blijft een raadsel.

Met de vinger wijzen hoort bij het spel, want Rusland en Oekraïne schamen zich voor RusUkrEnergo. Joesjtsjenko liet doorschemeren het bedrijf te tolereren onder druk van Poetin. Maar toen de Oekraïense geheime dienst SBU onder leiding van een vertrouweling van de Oekraïense premier Timosjenko afgelopen zomer een onderzoek opende naar maffiose belangen in RosUkrEnergo, volgde een kettingreactie. Rusland liet weten een opsporingsbevel te hebben uitstaan tegen de vrouwelijke premier, president Joejtsjenko stelde dat zij zelf haar hand in de koekjestrommel wilde om schulden af te betalen. In september ontsloeg hij zijn premier en spatte het oranje kamp uiteen.

Wat zegt dit over Gazprom? In het Siberische Tomsk omhelsden gisteren de topmanagers van Gazprom en het Duitse BASF elkaar, onder applaus van kanselier Merkel en president Poetin. Het akkoord: BASF krijgt 35 procent minus één aandeel in het gasveld dat de Oostzee-pijpleiding naar Duitsland zal vullen, Gazprom breidt in ruil zijn aandeel in het Europese gastransport- en distributiebedrijf Wingas uit tot 50 procent minus één aandeel. Poetin waarschuwde Europa. Investeren Europeanen in Rusland, dan praten ze over globalisering. Investeren Russen in Europa, dan heet dat: Russische expansie. 'Wij horen steeds dat Russische bedrijven slechts beperkte toegang in de energiemarkt mag worden gegund. Wat doen wij als we dat elke dag horen? We gaan op zoek naar andere markten.'

Gazprom zoekt langdurige, betrouwbare afnemers, maar is voorlopig veroordeeld tot een rol in Europa. Maar zolang het schimmige vehikels als RosUkrEnergo tolereert, blijft Europa wantrouwig. Wie zit te wachten op een 'RosEUEngergo'?

    • Coen van Zwol