Gek gemaakt door de grijze golf

Je zal maar in dat land wonen, waar de burgers samen bij hun pensioenfondsen alleen al 635.000.000.000 euro hebben gespaard voor hun oude dag. Je zal maar wonen in dat land, waar mensen bijna genoeg geld op hun spaarrekening hebben staan om in één klap de hele schuld van de rijksoverheid af te lossen. Nederland. Je zal er maar wonen, werken en oud worden.

Seniorenflat, Amersfoort Foto Jurgen Huiskes Nederland, Amersfoort, 24-02-2004 Wim en Trees Gisbergen staan op het Balkon van hun nieuwe Senioren flat. ouderen, pensioen, vergrijzing, senioren. foto: Jurgen Huiskes/ Hollandse Hoogte Hollandse Hoogte

Nog vier jaar, dan gaat de vergrijzing officieel van start. De eerste na-oorlogse babyboomers krijgen dan hun eerste AOW-uitkering. Voor opiniemakend Nederland is dat beeld een Angstgegner. Komt het wel goed met ons, als zoveel mensen ouder worden? Kunnen we dat wel betalen? En dan gaat de bevolking ook nog krimpen! De angst heeft een hoog post-WO II en -Koude Oorloggehalte: Indië verloren, rampspoed geboren. Lees in plaats van oorlog nu maar Fortuyn, Marokkaanse jongens en het Echec van het Volkskapitalisme.

De vergrijzing is een van de twee trends die de Nederlandse samenleving de komende decennia met zekerheid ingrijpend zullen verkleuren. De andere trend is (het gebrek aan) integratie van de tweede en derde generatie kinderen van Turkse en Marokkaanse ouders.

De vergrijzing leeft is een poging van twee ex-ABN Amro bankmedewerkers om over het onderwerp een wat minder tobberige bundel te maken. De een, Frank Heemskerk, is nu PvdA-kamerlid, de ander, Dolf van den Brink, is adviseur van zijn werkgever en commissaris en toezichthouder. Hun lijst met auteurs heeft een hoog “bankgehalte', inclusief ex-collega Irene Verboon, echtgenote van bestuursvoorzitter Rijkman Groenink. Heemskerk en Van den Brink hebben daarnaast bekwame buitenstaanders op de lijst, onder wie Paul Schnabel (Sociaal en Cultureel Planbureau) en Guus Boender, waarschijnlijk de minst bekende maar meest invloedrijke adviseur (Ortec) van de pensioenwereld.

De kosten zijn de meest gebruikte invalshoek in het vergrijzingsdebat. In de eerste twee hoofdstukken van De vergrijzing leeft wordt hierover strijd gevoerd: angst (onderzoeker Bas Jacobs) versus vertrouwen (Bert de Vries, oud-minister). Onbewezen stellingen over de pensioencrisis worden niet geschuwd. Kees Schuyt (ex-denktank WRR, nu Raad van State) over pensioenen: “Premies worden verhoogd en uitkeringen worden verlaagd'. Klinkt goed, klopt niet; de uitkeringen zijn hooguit minder gestegen dan gepensioneerden zich hadden voorgesteld.

Jacobs schrijft dat “een aanzienlijk deel van de pensioenvermogens inmiddels verdampt' is. Dat klopt wel in relatieve zin, ten opzichte van de pensioentoezeggingen. Niet in absolute bedragen: het pensioenvermogen is groter dan ooit. Met dank aan een paar halsstarrige pensioenbazen, zoals Jean Frijns van ABP, die in aandelen bleven beleggen en de laatste drie jaar zo'n 100 miljard euro hebben verdiend voor de Nederlandse samenleving. In weerwil van zijn populariteit, is de vraag of Nederland de vergrijzing kan betalen eigenlijk de minst interessante discussie. Nederland is zo onwaarschijnlijk rijk, dat de kosten met enig gemak wel te bestrijden moeten zijn, al zal zo nu en dan wat gejammer en tandengeknars te horen zijn.

De hamvraag is eerder: waar komt die angst voor de pensioenkosten toch vandaan? Eén woord dat steevast in de kostenangst opduikt, schept meer helderheid: het woord renteniersnatie. Bovenberg, politiek invloedrijk (CDA) oprichter van onderzoeksinstituut Netspar, zei het in een interview met deze krant, eind 2005. Jaap van Duijn, voormalig topbelegger bij vermogensbeheerder Robeco, zei het net iets anders: rijk en oud betekent behoud. Bas Jacobs, verbonden aan Netspar en docent aan de universiteiten van Tilburg en Amsterdam, gebruikt in de vergrijzingsbundel het R-woord. Nederland dreigt niet alleen een renteniersland te worden, maar zelfs een statisch renteniersland. En Jacobs (1973) en Bovenberg (1958) gebruikten het woord afgelopen maand samen in een opinieverhaal in de Volkskrant. In hun zinnen klinkt afkeuring door. In de keuze tussen overvloed en onbehagen, vrij naar Simon Schama's typering van de Gouden Eeuw kiezen zij voor onbehagen. Renteniers? Bah. Is het omdat renteniers ongrijpbaar zijn, want niet gebonden aan een baas? Is het omdat geld met geld verdienen indruist tegen de calvinistische volksaard? Is het de associatie van rentenieren met luieren, met het Zwitserleven-gevoel, met luxe, met het beloofde land, dat Mozes wel mocht zien, maar niet mocht binnentreden?

Zij wedijveren als boetepredikers die ons hel en verdoemenis beloven. In zijn dezer dagen verschenen rapport Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances, over vergrijzing en de publieke financiën, is het Centraal Planbureau (CPB) ongekend somber. In de bundel is Jacobs, deels op basis van dezelfde aannames, nog somberder. CPB en Jacobs rekenen met onbegrijpelijk lage veronderstellingen over de rendementen van het Nederlandse pensioenkapitaal. Zij houden beiden in hun becijferingen bovendien niet of nauwelijks rekening met de voortdurende aanpassing van de samenleving, die reageert op tegenslagen en kracht put uit successen.

Het CPB-rapport kijkt 34 jaar vooruit, naar 2040 en komt bijna dwingend tot de noodzaak van voortdurende bezuinigingen. Draai de zaak eens om. Kijk 34 jaar terug, naar maart 1972. Denk dan aan namen en begrippen die toen niet in het nieuws waren. Het kabinet-Den Uyl. De oliecrisis. De 2-1 in München, West-Duitsland. Van Agt. Bestek “81. Weer een oliecrisis. Bill Gates. Ruud “shock' Lubbers. PC. Beurshausse. Beurskrach. Val van de Muur. Irak. Weer beurshausse. Internet. Weer Beurskrach. 11 september.

Moraal van dit verhaal: lijnen doortrekken werkt niet om de toekomst dichterbij te brengen. Opmerkelijk in de bundel en in het CPB-rapport is dat de noodzaak van een lage rente de conventionele wijsheid is geworden. Terwijl juist de kosten van de vergrijzing in andere landen, die geen pensioenspaarvarken hebben, als eersteklas gevaar werden gepresenteerd. Dat zou juist tot hogere inflatie moeten leiden. Maar een lage rente laat zich niet rijmen met een hogere inflatie.

Nog opmerkelijker is dat in de bundel alleen Schnabel en Jacobs de vergrijzing met integratie combineren. Ouderen zijn onmisbaar voor kinder- en partnerzorg en in het kader van vrijwilligersorganisaties. Schnabel stipt echter in het voorbijgaan aan dat allochtone ouders niet uit samenlevingen komen waar “men gewend is zich belangenloos voor een algemeen belang in te zetten'. Jacobs is explicieter. Een van zijn scenario's voorziet in emigratie van beter gesitueerden en hoger opgeleiden. Wie weet hebben Spanje en Italië straks dezelfde aantrekkingskracht op Nederlandse ouderen als zonnig Florida in de jaren zeventig had op vergrijzend New York. Wie blijven hier dan achter? Autochtone armeren, wier zorg betaald moet worden door allochtone jongeren.

Dolf van den Brink en Frank Heemskerk (red.): De vergrijzing leeft. Kansen en keuzen in een verouderde samenleving. Bert Bakker, 339 blz. euro 19,95

Casper van Ewijk, Nick Draper, Harry ter Rele en Ed Westerhout.: Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances. Gratis op www.cpb.nl.