Duits debat over 'Leitkultur' laait weer op

Ook Duitsland heeft nu zijn handdrukdispuut. Na een serie incidenten is het debat over integratie en 'Leitkultur' feller geworden. Immigranten zelf spelen in de discussie een steeds uitgesprokener rol.

APRIL. ,,We zijn ten einde raad", schreven verontruste leraren van de Rütli-Hauptschule, een vmbo-school in de Berlijnse immigrantenwijk Neukölln, waar 80 procent van de leerlingen geen Duitse achtergrond heeft. De anarchie ligt op de loer. (Foto Reuters) The entrance of the 'Ruetli Hauptschule' secondary school of the district of Neukoelln in the German capital of Berlin is pictured on March 31, 2006. Some of the school's teachers called on the police to help them combat violence. REUTERS/Tobias Schwarz REUTERS

Opeens had Duitsland het ook. Een handdrukdispuut. Hassan Dabbagh, imam in Leipzig, wilde Seyran Ates, advocate in Berlijn, geen hand geven. De imam werd prompt gekapitteld door Wolfgang Huber, bisschop in Brandenburg en leider van de protestantse kerk in Duitsland.

De kleine botsing van culturen vond plaats tijdens de belangrijkste politieke talkshow op de Duitse tv, het praatprogramma van Sabine Christiansen. De imam probeerde nog uit te leggen dat hij vrouwen niet wil discrimineren als hij geen hand geeft, maar ten overstaan van de strijdbare advocate en de welbespraakte bisschop kwam hij niet ver - ook al keek hij soms triomfantelijk naar zijn aanhangers op de publieke tribune.

Het Duitse debat over integratie wordt pittiger. Opeens worden, ook op prominente fora, vragen gesteld die vroeger met de mantel der liefde werden bedekt (ieder zijn eigen cultuur) of uit schroom werden omzeild. In het Duitse debat spelen immigranten zelf bovendien sinds kort een opvallende rol. De talkshow van Christiansen is doorgaans een speeltuin voor blanke mannen die graag bekvechten over werkloosheid. Er worden niet zo snel imams uitgenodigd om te komen uitleggen waarom de koran eerwraak niet goedkeurt maar het weigeren van een handdruk wel.

Een reeks incidenten heeft integratie dit voorjaar weer bovenaan de politieke agenda gezet. Duitse Turken applaudisseerden in de bioscoop voor een anti-Westerse film. Leraren van een vmbo-school in Berlijn met veel kinderen van buitenlandse afkomst schreven een noodkreet omdat ze de situatie op school niet meer in de hand hadden. De volgens velen milde straffen in een eerwraak-rechtszaak maakten veel emoties los. Met Pasen werd een zwarte man in Potsdam levensgevaarlijk gewond nadat hij in elkaar geslagen was. Deze week werd in Wismar een zwarte man gemolesteerd. Genoeg stof voor een nieuwe ronde in het debat over multicultureel samenleven. De regering-Merkel wil nog voor de zomer een nationaal beraad over integratie organiseren.

Duitse discussies over integratie verlopen al jaren volgens een vast stramien. Rechts legt er de nadruk op dat immigranten zich moeten aanpassen. Aanpassen aan een 'voorbeeldcultuur', ook wel Leitkultur genoemd, die soms als Duits, soms als christelijk, soms als Westers wordt omschreven.

Voor links zijn culturen in eerste instantie gelijkwaardig. Een land met meerdere culturen die elkaar beïnvloeden is in die optiek een rijk land: het multiculturele ideaal.

Na elk integratie-incident botsen de aanhangers van de 'Leitkultur' met de fans van 'Multikulti'. Elke partij doet daarbij zijn best de tegenpartij in clichés te tekenen. Conservatieve politici zien ook wel in dat opbouwwerk in achterstandswijken nuttig kan zijn. En links weet ook wel dat handhaving van orde en gezag noodzakelijk is. Maar in het politieke gevecht doen dergelijke nuances er niet toe.

Als immigranten zich misdragen of een probleem veroorzaken, eisen conservatieve politici prompt harde maatregelen. Linkse politici noemen die eisen vervolgens zinloos en contraproductief en verketteren ze als cafépraat waarmee men slechts zieltjes wil winnen. Rechts kaatst dan doorgaans terug dat de softe aanpak van links niet helpt en dat het linkse ideaal van de multiculturele samenleving een waanvoorstelling is. Vaak verschuift het publieke debat vervolgens naar een ander onderwerp. Nieuwe dag, nieuwe rel.

Ook dit voorjaar kwamen de traditionele reflexen aan de oppervlakte. Edmund Stoiber (CSU), premier in Beieren, zei na de noodkreet van de Berlijnse leraren: 'Eén: wie geen Duits spreekt mag niet naar school. Twee: wie rotzooi trapt vliegt uit de klas. Drie: wie ook op langere termijn niet integreert moet Duitsland weer verlaten.'

Klaus Wowereit (SPD), burgemeester van Berlijn, wees er fijntjes op dat de meeste leerlingen van de school in kwestie Duits staatsburger zijn en helemaal niet uitgewezen kúnnen worden. Even later stelde de conservatieve historicus Arnulf Baring in Bild onomwonden: 'Multikulti is mislukt!'

De laatste tijd wordt de traditionele twist verrijkt met de opvattingen van immigranten zelf. Steeds vaker mengen zich immigranten in het Duitse debat, hetzij op persoonlijke titel, hetzij als woordvoerder van een van de talrijke immigrantenorganisaties. Ook aan het nationale integratieberaad van kanselier Merkel zullen immigranten deelnemen, hoewel nog niet duidelijk is wie namens de immigranten het woord mag voeren.

De immigranten hebben kritiek op de Duitse samenleving, maar wijzen ook op misstanden in eigen kring. 'Turkse ouders moeten beter voor hun kinderen zorgen', zei Kenan Kelat, voorzitter van de Turkse Gemeenschap in Duitsland (TGD), bijvoorbeeld na de berichten over de onbestuurbare school in Berlijn. Faruk Sen, directeur van het centrum voor Turkije-studies in Essen riep Turkse organisatie op eerwraak te veroordelen.

Immigranten maken ook keer op keer duidelijk dat het traditionele links-rechts stramien in het debat niet bijster productief is. Seyran Ates, de advocate uit Berlijn, maakt zich in haar praktijk sterk voor de rechten van Turkse vrouwen. Het multiculturele ideaal noemt ze een 'georganiseerd gebrek aan gevoel voor verantwoordelijkheid'. Politici die meteen de uitwijzing van buitenlanders eisen noemt ze 'onbekwaam'. Maar ze stelt ook eisen aan immigranten: 'Ze moeten zich houden aan de normen, waarden en wetten van het land en dat moet ze al aan de grens duidelijk worden gemaakt.'

Ook de schrijver Feridun Zaimoglu zet zich zowel af tegen conservatieve politici die de illusie wekken dat immigratie teruggedraaid kan worden als tegen linkse politici die bang zijn dat alleen al het beschrijven van problemen die immigranten veroorzaken bijdraagt aan vijandigheid tegenover buitenlanders. In een commentaar voor Die Zeit noemt Zaimoglu meer werkgelegenheid, duidelijke regels, goede taalkennis en religieuze vrijheid de peilers van een nieuwe Duitse samenleving. Zaimoglu zou het liefst een nationaal actieplan zien voor integratie dat begint met een emotioneel appel aan de bevolking, uit te spreken door Angela Merkel, met Turkse ondertitels.

Eigenlijk, stelt hij, is de situatie in Duitsland zo slecht nog niet. De zogenaamde schoolvoorbeelden van de multiculturele samenleving, Nederland en Frankrijk, zijn volgens hem inmiddels ontmaskerd.

    • Michel Kerres