Niet verder in een prima kabinet

Fractieleider Lousewies van der Laan van D66 wil in 2007 een nieuw paars kabinet. Ze is óók trots op het kabinet-Balkenende. Wat wil ze met D66? 'Ik zal niet iets doen dat jullie op straat niet kunnen uitleggen.'

Lousewies van der Laan gisteravond op een bijeenkomst van D66 in Friesland. Foto Hoge Noorden 26-4-2006 Leeuwarden ©Foto: Hoge Noorden / Laurens Aaij info@hogenoorden.nl NRC Handelsblad / NRC Next Lousewies van der Laan (D66) in het Leeuwarder zalencentrum Intermezzo in discussie met Friese partijleden. lousewies van der laan d66 zaaltje drukte pers publiek discussie vraag uitleg poster verkiezingen fractievoorzitter partijleider bart-jan de vries Hoge Noorden

Het Friese D66-Statenlid Johan Sieswerda kon gisteravond nauwelijks genoeg beeldspraak verzinnen om duidelijk te maken hoe slecht het gaat met zijn partij. Een zinkend schip, en de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart, waarbij D66 een derde van de raadszetels kwijtraakte, waren een tsunami. En wat heb je dan nodig? Een 'stevige kapitein' of een 'crisismanager', vinden ze in Friesland - waar D66 na de verkiezingen zelfs geen enkele raadszetel overhield.

Maar wat wil D66-fractievoorzitter Lousewies van der Laan? 'Ik wil van haar horen hoe het nu verder moet', zegt Sieswerda. Gisteravond was Van der Laan naar een regiovergadering in Leeuwarden gekomen om met de Friese leden in discussie te gaan. Het was verschrikkelijk wat er gebeurd was, zei ze. Ze had het opnieuw over de fouten die de partij had gemaakt. Daar had ze van geleerd. 'Ik zal niet iets doen dat jullie op straat niet kunnen uitleggen.' En ze zei opnieuw hoe goed en belangrijk de sociaal-economische hervormingen van dit kabinet waren.

De Friese afdeling was er niet van onder de indruk. 'Ze geeft geen antwoord op vragen', zei Statenlid Sieswerda na afloop. 'Ze dreunt haar eigen verhaal op.' En: 'Ik concludeer dat ze vasthoudt aan het kabinetsbeleid.'

Dat was niet helemaal zo. Van der Laan maakte nadrukkelijk onderscheid tussen de sociaal-economische hervormingen van het kabinet en de vrijzinnige, sociaal-liberale idealen van D66 - niemand zou mogen denken dat de partij die heeft opgegeven. Vanaf het moment dat Van der Laan fractievoorzitter werd - na het aftreden van Boris Dittrich omdat er politiek-strategische fouten waren gemaakt in het debat over de militaire missie naar Afghanistan - heeft ze in interviews gezegd dat ze geen 'daad' zou stellen alleen maar om te vallen. Zij ging het kabinet niet laten vallen.

Van der Laan weet dat de leden op congressen de kabinetsdeelname hebben gesteund, maar nooit van harte. Ze kan nu niet doen alsof de redenen waarom D66 aan het kabinet is blijven meedoen, opeens niet meer belangrijk zijn: de sociaal-economische hervormingen. Van de andere reden om mee te doen, bestuurlijke vernieuwing, was al eerder weinig terecht gekomen. Vice-premier Thom de Graaf was afgetreden toen de gekozen burgemeester er niet kwam, een jaar geleden.

Maar het is nauwelijks voorstelbaar dat Van der Laan echt gelooft dat D66 kan laten zien wat de partij voorstelt, door de resultaten af te wachten van het sociaal-economische beleid waar veel kiezers weinig van moeten hebben.

In de peilingen staat D66 op twee Kamerzetels, een verlies van vier. Afwachten kan bijna alleen maar betekenen dat het voorspelde verlies er echt gaat komen, of dat de verkiezingsuitslag zelfs nog slechter is dan nu wordt verwacht.

Vorige week zei Lousewies van der Laan in een interview met deze krant dat D66 ongeloofwaardig is geworden. Kiezers verwachten volgens haar dat de partij eindelijk 'strepen trekt'. 'We hebben de indruk gewekt dat onze idealen inwisselbaar zijn.' Sinds februari is er nog geen gelegenheid geweest om te laten zien dat onder háár leiding alles anders is. Er was nog geen streep te trekken. Maar dat ze kiezers graag duidelijk wil maken dat CDA en D66 twee heel andere partijen zijn, blijkt bijvoorbeeld uit het interview van deze week in Nieuwe Revu: 'Ik snak ernaar om verlost te worden van christen-democratische dogma's.'

Op 13 mei is het voorjaarscongres van D66. Van der Laan zal zich naar verwachting pas daarna kandidaat stellen voor het lijsttrekkerschap van de partij. Ze kan het congres gebruiken om zichzelf te presenteren als leider - het is de bedoeling dat de leden haar fractievoorzitterschap bevestigen. Pas op 24 juni kiest de partij de nieuwe lijsttrekker.

De andere mogelijke kandidaat-lijsttrekker, minister Alexander Pechtold, was op het vorige D66-congres erg populair. Van der Laan moest toen nog genoegen nemen met een plaats op de tweede rij, achter Dittrich en de D66-ministers. Over Pechtold namen de leden moties aan waarin stond dat hij vooral uitspraken moest blijven doen die veel aandacht kregen, en die andere ministers in het kabinet woedend maakten, bijvoorbeeld over de hypotheekrenteaftrek en de angst voor terrorisme. Pechtold, vonden veel leden, liet het lef zien dat bij D66 hoorde.

Door de Afghanistan-missie krijgt Van der Laan nu de kans om te laten zien wat zij wil met D66, en misschien valt er nog wel een streep te trekken. Voor Pechtold is dat lastiger, omdat hij minister is - en al te veel lef vindt zijn achterban ook weer niet leuk. Na het interview in Opzij, waarin Pechtold de Haagse politiek vuil en vunzig noemde, zijn er niet veel leden meer die zonder enige aarzeling hun enthousiasme voor hem uiten. Ze noemen hem 'misschien wel beschadigd'.

Voor Alexander Pechtold was het gunstiger geweest als de lijstrekkersverkiezing pas in het najaar was gehouden, zoals de bedoeling was. Beschadigingen kunnen slijten.

    • Petra de Koning