Het is er al, maar willen we het ook eten?

Gisteren werd voor het eerst in Nederland officieel een genetisch gemodificeerd gewas gezaaid.

Maar is de consument er klaar voor?

Een maïsboerderij ten oosten van Lelystad beleefde gisteren in stilte een primeur. In de vroege ochtend, op een dag dat het eindelijk wat warmer was, werd met een tractor een hectare snijmaïs ingezaaid. Gentech-maïs.

Daarmee wordt voor het eerst in Nederland een genetisch gemodificeerd gewas geteeld, zonder dat het om een proefveldje gaat. Voor die proefveldjes, waarvan er nu zeven zijn, is toestemming nodig van de overheid. Die toestemming wordt pas gegeven na een inspraakprocedure. Ook moet worden bewezen dat het gewas zich niet verspreidt.

Voor de maïs van gisteren was dat niet nodig. Dit gemodificeerde ras is veilig verklaard door de Europese Unie en mag in Nederland worden geteeld. Toch wordt ook dit veld, samen met vijf andere velden die deze week worden ingezaaid, gebruikt voor een onderzoek in opdracht van het ministerie van Landbouw. Het onderzoek moet uitwijzen in hoeverre het gewas zich buiten de akker verspreidt. Rond de akker zaaien de onderzoekers 'gewone' maïs in. Na de oogst in de herfst gaan de onderzoekers meten in hoeverre sporen van de gentech-variant door kruisbestuiving in de gewone maïs zijn terechtgekomen. De proef helpt de weg te effenen voor boeren die straks zelf een genetisch gemodificeerd gewas willen verbouwen.

Is de tijd er rijp voor? In de winkels liggen intussen zo'n vijftien producten met gentech-ingrediënten, zoals de slasaus van het Albert Heijn-huismerk Euroshopper, de Mexicaantjes-chips van Edah en de margarine van Ruitjes. Dat is niet veel: supermarkten en producenten beginnen er liever niet aan omdat ze vrezen dat consumenten de producten links laten liggen.

En hoewel het al sinds 1998 mag, heeft nog geen enkele Nederlandse boer zich aan commerciële gentech-teelt gewaagd. Deels omdat de gentech-rassen die in Europa zijn toegelaten voor de Nederlandse landbouw niet interessant zijn: ze zijn bijvoorbeeld resistent voor plagen die hier niet voorkomen. Ook is het risico van vandalisme groot: gentechproefveldjes worden stelselmatig door activisten vernield. Ook de precieze locatie van het maïsveld bij Lelystad wordt vooralsnog geheim gehouden.

Een van de redenen dat Nederlanders genetisch gemodificeerde gewassen nog niet echt accepteren, is dat ze niet zien wat voor voordeel zij er zelf aan kunnen behalen. En dat zien ze goed, zo blijkt. 'Er is nog geen enkel gentech-gewas op de markt dat de consument écht iets oplevert', zegt Frank van der Wilk, secretaris van de Commissie Genetische Modificatie. Deze commissie adviseert de regering over de risico's en de maatschappelijke aspecten van genetische modificatie.

De gentech-gewassen die op dit moment worden gebruikt, hebben vooral voordelen voor de boer en de zaadverkoper, zegt ook Huib de Vriend van LIS Consult, een adviesbureau voor de maatschappelijke aspecten van biotechnologie. Verreweg de meeste gentech-gewassen zijn zo gemanipuleerd, dat ze resistent zijn tegen insecten of tegen een bepaalde onkruidverdelger.

Dat kan goed zijn voor het milieu, bijvoorbeeld doordat een gentech-boer minder bestrijdingsmiddelen hoeft te gebruiken. Bij de maïs die gisteren werd ingezaaid, is een gen van een bacterie ingebouwd. Hierdoor is de maïs resistent tegen de maïsstengelboorder, een plaaginsect. Maar het milieuvoordeel gaat niet voor elk gentech-gewas op. Bij gemodificeerde gewassen die resistent zijn tegen een onkruidverdelger blijft de boer bestrijdingsmiddelen gebruiken. Zijn gewas gaat er toch niet dood van, het onkruid in de omgeving wel.

Toch lijken de voordelen van gentech ook voor de consument dichterbij te komen. Zo wordt een lijnzaadvariant ontwikkeld die meer omega-3 vetzuren bevat: de gezonde vetten die ook in vette vis zitten. Andere onderzoekers richten zich op het uitschakelen van allergie-opwekkende eiwitten. Of op het verhogen van antioxidanten, die een rol kunnen spelen bij het voorkomen van sommige kankersoorten. Ook komt er in Amerika bestrijdingsmiddel-resistent gras aan voor het gazon. Huib de Vriend van LIS Consult: 'Maar ik geloof dat het vooral om gras voor golfbanen gaat.'

Dat de ontwikkelingen langzaam gaan, kan hij wel verklaren. De Vriend: 'Als je zoiets als de vetsamenstelling van een gewas wilt veranderen, moet je vaak op meerdere plekken in het erfelijk materiaal ingrijpen.'

En dat is niet alleen ingewikkeld, het brengt ook risico's met zich mee omdat niet altijd duidelijk is wat er dan nog meer in het metabolisme van de plant verandert. Bovendien hebben planten sommige 'slechte' eigenschappen niet voor niets. Vaak hebben giftige stoffen een functie bij de afweer tegen plagen. Dat zou een probleem kunnen zijn bij de ontwikkeling van koffiebonen met minder cafeïne.

Voor boeren is het een voordeel dat ze in sommige gevallen goedkoper kunnen telen dan hun gentech-vrije concurrenten. Niet dat dit ook voor de consument goedkopere producten oplevert. Vaak is maar een fractie van de ingrediënten genetisch gemodificeerd, bijvoorbeeld alleen de soja voor in het bindmiddel van soep; dat levert niet direct een lagere prijs op.

Anders ligt dat voor olie en margarine. Gewassen zoals soja of maïs kunnen daar een groot deel van uitmaken, en juist die gewassen zijn vaak genetisch gemanipuleerd. Dus als een margarinefabrikant goedkoper uit is met de gentech-variant, maakt dat relatief veel uit. Niet het minst omdat zijn concurrenten moeite moeten doen en geld moeten uitgeven om zeker te zijn dat hun product gentech-vrij is.

Overigens blijkt, zegt Huib de Vriend, dat producten met gentech-ingrediënten even goed verkopen als 'gewone'. Of klanten het verplichte - maar minuscule - label gewoon niet zien of dat het ze niet uitmaakt, is niet bekend.

'Het zal interessant zijn om te zien hoe de consument op gentech reageert, als er straks producten komen die hem wél een direct voordeel opleveren', zegt Frank van der Wilk van de Commissie Genetische Modificatie. Rennen we straks massaal naar de winkel voor gentech-chips die minder slecht is voor het cholesterolgehalte?

Huib de Vriend verwacht dat consumenten niet anders op dat soort producten zullen reageren als op andere gezonde producten, zoals de cholesterolverlagende boter van Becel. Want Nederlanders reageren in enquêtes weliswaar afwijzend op gentech-voedsel, in hun gedrag doen ze er minder moeilijk over.

Zo was er een onderzoek waarbij proefpersonen geld kregen om boodschappen te doen. Gewone producten werden iets duurder gemaakt dan producten met gentech-ingrediënten. De Vriend: 'En wat blijkt dan: als de prijs van gewone producten maar een klein beetje hoger wordt, kiezen veel mensen al voor het goedkopere gentech.'

Een lijst met producten die gentech-ingredienten bevatten, is te vinden op: www.greenpeace.nl Voor informatie over het Nederlandse beleid voor genetisch gemodificeerde organismen zie: www.minlnv.nl Meer informatie over biotechnologie-bedrijven is te vinden op: www.niaba.nl En informatie over genetisch gemodificeerde organismen in voeding: www.vwa.nl