Opoffering kan Japan redden

Een film over de Yamato, een Japanse oorlogsbodem die in 1945 bij een verkapte zelfmoordactie ten onder ging, beschrijft de cultus van de kamikaze-actie als de redding van Japan.

De Yamato werd op 25 oktober 1944 door Amerikaanse bommen getroffen en pas in het voorjaar van 1945 opnieuw ingezet. Foto AP The Japanese battleship Yamato is hit by two bombs near the forward turret tower, during the Battle for Leyte Gulf in the Philippine Sea, on October 25, 1944. (AP Photo) Associated Press

Japan loopt uit om in parken onder de bloesempracht de dagelijkse beslommeringen te vergeten. Het is kersenbloesemtijd. Ook de scholen lijken in bloei te staan, omdat de overheid al meer dan honderd jaar schoolpleinen van kersenbomen voorziet. De kersenbloesem in Japan is een symbool van de lente.

Maar niet alleen. De tere bloempjes fleuren ook de onderkomens van de sakura op, de keizerlijke marine. En daarmee zijn ze tevens een symbool van vergankelijkheid. Want nog steeds roept de sakura voor veel Japanners de herinnering op aan kamikaze-piloten, die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog zelfmoordmissies uitvoerden. De piloten offerden hun leven voor het land, door hun met explosieven volgeladen vliegtuigen in Amerikaanse oorlogsschepen te boren. Ze werden geassocieerd met vallende kersenbloesemblaadjes.

Hoewel het aantal kamikaze-piloten op het totale aantal oorlogsslachtoffers verwaarloosbaar is en het overgrote deel van hun missies mislukte, groeiden de jonge “oorlogssgoden' uit tot het middelpunt van de propaganda. Nog steeds spreken zij in Japan sterk tot de verbeelding. Zelfs van premier Junichiro Koizumi is bekend dat hij graag de achtergelaten brieven van deze vaak hoog-opgeleide student-soldaten leest.

De film Otokotachi no Yamato (Mannen van de Yamato) heeft de verering van oorlogsslachtoffers in Japan nieuw leven ingeblazen - het is de laatste, meest succesvolle aflevering van een reeks Japanse films naar aanleiding van het einde van de oorlog, 60 jaar geleden.

De Yamato - de klassieke naam van Japan - was met zijn 65.000 ton, 263 meter lengte, negen stuks 46 cm kanonnen en een 3.000 koppige bemanning, de grootste oorlogsbodem ooit gemaakt. Deze megalomane schaal past bij het irrationele optreden van Japan in die jaren. In werkelijkheid speelde de Yamato, die op 8 december 1941 (de dag van de aanval op Pearl Harbor) een laatste proefvaart maakte, geen enkele rol in de strijd. Die was al lang overgenomen door veel wendbaarder vliegdekschepen.

Voor de Yamato restte in april 1945 een titanische zelfmoordmissie. Het schip werd richting Okinawa gestuurd om in zijn eentje de Amerikaanse landingsvloot te vernietigen. Er was slechts brandstof voor een enkele reis en geen luchtsteun. Maar de Yamato kwam niet eens in de buurt van zijn bestemming en zonk iets ten zuiden van Kyushu, na enkele uren als schietschijf voor Amerikaanse vliegtuigen te hebben gediend. Slechts 267 bemanningsleden overleefden de zinloze onderneming.

Het einde van de Yamato is al eens eerder verfilmd in 1953, niet toevallig kort na het einde van de Amerikaanse bezetting. Het in de ogen van veel Japanners heldhaftige verhaal moest degenen die in de oorlog hadden meegevochten een hart onder de riem steken. De nieuwe verfilming dient een pacifistisch doel, zeggen de makers. Met het weergeven van de zinloosheid van de Yamato-missie willen ze de wens benadrukken dat het nooit meer oorlog wordt.

Maar het is de vraag of ze daarin zijn geslaagd. Producent Haruki Kadokawa - die zich deels baseerde op interviews die zijn zus Jun Henmi 25 jaar geleden maakte met overlevenden - heeft nauwelijks aandacht voor de gewetensproblemen van de jonge soldaten. Ook de onzinnigheid van de opdracht wordt nergens benadrukt. De hoofdrolspelers zijn bovendien geen studenten, maar kinderen van arme boeren en vissers. Zij worden gedreven door het verlangen hun moeders en zusjes te beschermen en hun kameraden niet af te vallen.

De boodschap van de film is duidelijk: gemeenschapszin en opofferingsgezindheid kunnen Japan redden. En daarmee is “Mannen van de Yamato' ook een film over het huidige Japan, het Japan van de regering-Koizumi die vorige week in de onderwijswet opnam dat de jeugd vaderlandsliefde moet worden bijgebracht, het Japan ook dat in de kersenbloesemblaadjes zowel het voorjaar als de vergankelijkheid herkent.

Bezoekers van de film herkennen de collectivistische boodschap. Murakami Mitsuhiko (33) zegt door de film onzeker te zijn geworden. Kan de huidige generatie wel tippen aan het opofferingsniveau van de Yamato-bemanning? Hideo Nakagawa (46), door zijn oom naar de film gestuurd, is na afloop vooral ontroerd. Hij vertelt dat het verhaal hem hoop heeft gegeven. Hij herinnert aan de vele vrijwilligers die van heinde en verre kwamen om hun steentje bij te dragen na de aardbevingsramp in Kobe elf jaar geleden.

Japan is, na de grote economische problemen in de jaren negentig van de vorige eeuw, nog steeds niet bekomen van de nationale identiteitscrisis. In zo'n klimaat heeft de heroïsche boodschap van de Yamato een gevoelige snaar geraakt - meer dan vijf miljoen Japanners hebben de film al gezien en het vorig jaar in Hiroshima geopende Yamato-museum kan de enorme belangstelling amper aan.

De rage lijkt een vervolg te krijgen. Shintaro Ishihara, de populaire en uitgesproken nationalistische gouverneur van Tokio, bemoeit zich persoonlijk met de productie van een kamikaze-film. De trailer van de film, getiteld Ik zal voor je sterven, draait nu in de bioscoop. Veel verraadt die nog niet: alleen een blauwe hemel, gevuld met kersenbloesem.

    • Dick Stegewerns