Geschiedenisles tijdens de file

Cd's met non-fictieverhalen toveren autoritten om tot boeiende luistersessies.

Maar er zitten nogal wat haken en ogen aan het leren via de autostereo.

Tekening Peter van Dongen Dongen, Peter van

Bonifatius werd in 754 gedood bij Dokkum, zo zeggen de geschiedenisboekjes, door Germaanse heidenen die geen boodschap hadden aan zijn christelijke prediking. De eerste dodelijke slag die hem werd toegebracht bleef steken in het dikke bijbelboek dat de heilige ter bescherming boven zijn hoofd hield. Het mocht niet baten; de tweede slag was raak. De gehavende bijbel wordt nog altijd in de Duitse domstad Fulda bewaard.

In werkelijkheid, zo blijkt tussen Schiphol en Den Haag, stonden de zaken er rond de moord op Bonifatius aanzienlijk complexer voor, vooral omdat politieke intriges een doorslaggevende rol hebben gespeeld bij de dood van de heilige. Zo begeesterd als hij in zijn prediking kon zijn, zo'n gewiekste speler was hij in het machtsspel van de de plaatselijke edelen en kerkvorsten. Die politieke schaakkunst werd hem fataal. Schiphol en Den Haag hadden met Bonifatius niets uit te staan, maar wel met het traject waarop de intrige rond zijn persoon zich voor mij ontvouwde. Als een ware detective voerde Annelies van der Goot, samenstelster van het cd-luisterboek De moord op Bonifatius, me via de autoluidsprekers naar de ontknoping. De term “luisterboek' op het omslag van deze cd moet met een korrel zout worden genomen. In werkelijkheid gaat De moord op Bonifatius terug op een radioreportage die werd samengesteld voor het VPRO-geschiedenisprogramma OVT. Dat blijkt het geval te zijn met meer gesproken cd's van de uitgeverij Rubinstein.

Wie in Nederland op zoek gaat naar gesproken non-fictieboeken op cd, komt met een schamele oogst thuis. Er is in boekhandels nauwelijks iets te vinden dat werkelijk op een boek teruggaat. Alleen Geert Maks reis-essay Het ontsnapte land, dat in 1998 ter gelegenheid van de Boekenweek werd uitgegeven en nu door Mak zelf wordt voorgelezen, kan daartoe gerekend worden.

In Het ontsnapte land doet Mak verslag van een tocht over de Hollandse waterwegen, die hij ondernam in het kielzog van een oom, een beurtschipper uit het begin van de twintigste eeuw met wie Maks eigen vader een keer had mogen meevaren. Alleen de stem van Mak is te horen, twee cd's lang; geen hoorspeleffecten (klotsend water, scheepstoeters) kwam het verhaal opsieren. En toch was ik er, na de lange autorit tussen Brussel en Rotterdam die dankzij Maks relaas in een oogwenk was voorbijgevlogen, van overtuigd dat ik ze wel degelijk had gehoord. Dat mag gelden als een compliment aan de evocatieve kracht van zijn schrijven - en precies daarin toont zich het literaire gehalte van zijn tekst.

In precies omgekeerde richting heeft de Home Academy het gezocht. Zij heeft iedere verwijzing naar boeken doorgesneden en brengt voordrachten op de markt die hoorbaar voortkomen uit de improvisatie van het moment. In korte tijd heeft ze een uitgebreid fonds aan gesproken college-reeksen uitgebracht, op zulke uiteenlopende gebieden als de wis- en natuurkunde, literatuurtheorie, cultuur- en algemene geschiedenis, filosofie en godsdiensthistorie.

Bij de Home Academy gaat het er universitair aan toe en dat is even wennen. Het niveau van de colleges is daarbij het minst problematisch. De voordrachten zijn gericht op een algemeen geïnteresseerd publiek zonder specialistische kennis. Ze zijn grotendeels afkomstig uit de programma's waarmee het Studium Generale van diverse universiteiten wetenschappelijke inzichten over de grenzen van de vakgebieden en de universitaire wereld heen tracht te verbreiden.

Wie de verzorgde taal van Mak of de doordachte opbouw van de Bonifatius-thriller nog in het achterhoofd heeft, raakt behoorlijk gechoqueerd wanneer de eerste Home Academy-cd door de autospeakers klinkt. Illuster zijn de geleerden die in deze reeks aan het woord komen (van H.W. von der Dunk tot Herman Pleij, en van Maarten van Rossem tot Herman Philipse) ongetwijfeld, maar ook bij hen wreekt de spontaniteit van het moment zich onverbiddelijk in aarzelingen, herhalingen, kromme zinnen en vreemde versprekingen.

Als deze schok eenmaal is verwerkt blijkt de Home Academy lange autoritten te kunnen omtoveren in boeiende luistersessies, waarbij filevorming plotseling een stuk minder hinderlijk wordt. Een fijnmazige track-indeling zou herbeluistering van de laatste gemiste paragrafen moeten vergemakkelijken, maar op verreweg de meeste luister-cd's is die veel te grof aangelegd om de uiteenzetting weer op het goede moment te kunnen oppakken. Dat ongemak valt echter in het niet tegen de verslavende werking die deze lezingen bleken te hebben. Na enige tijd kon ik mij een langere autorit niet goed meer voorstellen zonder een sprekende bijrijder als Maarten van Buuren, die in zijn analyse van Prousts Op zoek naar de verloren tijd het verlangen naar het herlezen van de oorspronkelijke romancyclus steeds verder aanwakkerde. De theoloog Marius van Leeuwen besprak de inhoud, wordingsgeschiedenis en doorwerking van de Bijbel even helder en aansprekelijk als Hans Jansen dat deed over ontstaan, historie en actualiteit van de islam.

Het ontegenzeglijk interessante college van Fik Meijer over de klassieke oudheid leidt echter tot hoofdpijn. Meijer spreekt ieder zinsdeel uit alsof het het belangrijkste van zijn hele uiteenzetting is. Daardoor desintegreren zijn zinnen tot stotende syllaben, die ieder afzonderlijk van een uitroepteken lijken voorzien: “Kortom. De Perzen. Hadden niet de tijd. En het geld. En de manschappen. Om. Opnieuw. Een grote vloot! Naar Athene! Te sturen!!' Probleemloos is het idee van de Home Academy dus niet, ook al vormt het een formidabel instrument ter verbreiding van de wetenschappelijke inzichten voor een groter publiek. Daarbij staat het meer in de traditie van wat vroeger de Radio Volksuniversiteit heette dan in de lijn van het gesproken boek. Voor beide blijkt de radio echter een belangrijke oriëntatie te zijn. Hetzij via de reportage, hetzij via de radio-academie scheert de Nederlandse gesproken non-fictie vooralsnog langs het simpele voorlezen van bestaande boeken heen.

Begrijpelijk is dat wel, want in het klankdomein waarop het luisterboek zich richt is de radio van oudsher in haar element. Geluid is nu eenmaal een ander medium dan de gedrukte tekst en daarmee is zelfs de simpelste omwerking van een boek tot cd altijd méér dan een stem die voorleest voor een microfoon. Wil dat laatste “werken', dan moet de tekst zelf reeds een bijzondere, evocatieve waarde hebben en de lezende stem in staat zijn om die tot haar recht te laten komen. Er zijn non-fictieteksten die daaraan voldoen en die op grond daarvan als literatuur worden beschouwd. Ook sommige schrijvers hebben dat vermogen tot goede dictie - maar niet alle. In het buitenland worden luisterboeken meestal wijselijk door acteurs ingesproken.

Wanneer het bij een boek echter allereerst om de inhoud en niet om de stijl gaat, vraagt een cd al snel om iets méér dan alleen een lezende stem. Het medium stelt zijn eigen eisen, waaraan zelfs de fictie - waarin de stijl wel degelijk een hoofdrol speelt - niet helemaal ontkomt. Ook de literaire werken die door De Hoorspelfabriek op cd zijn uitgebracht, zijn - zoals de titel al duidelijk maakt - aangepast aan de eisen en vooral de mogelijkheden van het nieuwe medium.

Dat betekent allerminst dat het “voorgelezen boek' nu al ten dode zou zijn opgeschreven. De nog steeds groeiende populariteit ervan in de VS, Duitsland en ongetwijfeld op afzienbare termijn ook in Nederland wijzen op het omgekeerde. Maar deze revolutie betekent méér dan alleen het tot klinken brengen van de letter. Ze vormt de eerste stap van een integratie van twee media (boek en radio) tot iets dat zich aan zijn oorsprong zal ontworstelen en iets nieuws zal scheppen. Voor die, nog onoverzienbare, ontwikkeling kan de gekliefde bijbel van Bonifatius misschien model staan. Opengesneden en ogenschijnlijk vernield, werkte hij in de geschiedenis krachtiger door dan iemand durfde vermoeden - en anders dan wie dan ook had voorzien.

Luisterboeken aanschaffen of downloaden: www.home-academy.nl; www.rubinstein.nl; www.hoorspelfabriek.nl.