Burger en rechter

Van alle problemen die de rechterlijke macht zou moeten oplossen, is gebrek aan legitimiteit of gezag bij de burger gelukkig het minst dringend. De rechter als vakman geniet nog steeds vertrouwen. Fouten worden als uitzondering gezien. Traditioneel is er in Nederland (nog) geen grote behoefte aan burger-rechtspraak met jury's of aan leken in toga.

Tegelijk groeit het besef dat het maar een kwestie van tijd is voordat ook de rechter natte voeten krijgt. Waarom zou de afkeer in post-fortuynistisch Nederland van “de' politiek, “de' media, het “politiek-correcte denken', de “regentencultuur' de voor het leven benoemde rechters passeren? Het aantal conflicten dat aan de rechter wordt voorgelegd, stijgt bovendien al jaren, terwijl de roep om strenger straffen aan volume wint.

Het tij van boze burgers rijst - bij spectaculaire justitiële dwalingen worden de echte zwakke plekken duidelijk. Die zijn een tekort aan specifieke, niet-juridische vakkennis en gebrek aan communicatie en transparantie. Ook wel de “oestercultuur' van de rechterlijke macht genoemd. Kort samengevat: onvoldoende openheid bij dwalingen naar media, gebrekkig corrigerend vermogen van eigen fouten.

De rechterlijke macht loopt hier risico's - en weet dat. Zaterdag was het de Dag van de Rechtspraak, waarbij het publiek welkom was bij nagespeelde zittingen en uitgebreid vragen kon stellen. Zo'n dag mag best jaarlijks in plaats van om de vier jaar. Het is ook wenselijk om in de rechtspraak meer aan innovatie te doen. Zaterdag suggereerde de Tilburgse hoogleraar strafrecht Th. de Roos om burgerpanels en andere vormen van lekeninbreng in de rechtszaal te introduceren. Ook al om de koudwatervrees bij de rechters zelf weg te nemen.

Dat zou precies de omgekeerde weg zijn. Juist van de rechter mag worden verwacht dat hij of zij zonder reserve de burger tegemoet treedt.

Het is echter de vraag of het inpassen van de burger in bestaande procedures er veel toe doet. Onderzoek in Denemarken laat zien dat daar burgers in raden en commissies meer beslissingen nemen dan rechters, die er echt het laatste toevluchtsoord zijn. Er zijn daar ook minder rechters, die veel vaker alleen rechtspreken en kortere vonnissen schrijven dan hier. Denemarken kent bij de gerechten weer wel jurykamers met burgers. Er zijn tevens minder gedetineerden.

Dat laat zien dat rechtspraak een product is van een plaatselijke cultuur van openbaar bestuur waarin de burger gewend is meer te doen. Met het introduceren van alleen een “burgerpanel' is men er dus niet.

Minister Donner voert intussen de spanning op. Welke innovaties staat hij voor? De rechter moet dichter bij de samenleving staan, over meer specialisaties beschikken, vakman in toga blijven en ruimte maken voor de mondige burger. Daar moet toch een plaats voor worden gevonden.

Commentaren geven het standpunt van de krant, op basis van discussies tussen hoofdredactie en commentatoren. Reageren: lezerschrijft@nrc.nl