het beeld

Een uitzending van ruim twee en een half uur heet bij de publieke omroep al snel een thema-avond. De VPRO grossiert erin en ze zijn lang niet altijd even goed. Die van gisteren, Misdaad en straf, was dat wel. Volgens hetzelfde stramien als eerder werd toegepast in Voor de klas en Aan het bed werd een maatschappelijke sector doorgelicht. Het strafrecht bestaat niet alleen uit advocaten, die met hun vaak snedige en voor televisie zeer geschikte, sterke persoonlijkheden niet van het scherm weg lijken te slaan. Hoewel het publiek en een groot deel van de media steeds aandringen op strengere straffen, zijn het de pleiters van de verdachten die de meeste sympathie in de schijnwerpers weten te behalen. Er zijn nauwelijks rechters of officieren van justitie die tot het legioen van de Bekende Nederlanders behoren.

VPRO-eindredacteuren Wim Schepens en Jan van Friesland keerden het tij een beetje, door ook anderen dan advocaten aan het woord te laten: rechters, aanklagers, een gevangenisdirecteur, een werkmeester taakstraffen, een hoofdcommissaris, een wijkagent en een brigadier. Zelfs gepensioneerd rechercheur en bestsellerschrijver Appie Baantjer mocht zijn licht laten schijnen over de criminaliteit van vroeger en van nu. Voor- en tegenstanders van de harde lijn wisselden elkaar af, evenals - voor de verandering - bijna evenveel vrouwen als mannen (acht om negen).

De thema-avonden zijn ook formeel streng geconcipieerd. Het leeuwendeel bestaat uit door elkaar gemonteerde talking heads van de geïnterviewden. Elk wordt één keer van hoofd tot voeten geportretteerd, met enkele biografische details. Ook laten de meesten zien hoe ze zich gereed maken voor hun werk, in toga en bef dan wel met portofoon en pepperspray. Dan zijn er intermezzi, die van uur tot uur laten zien hoe een gevangene zijn dag doorbrengt. Elk van die items wordt beëindigd met een blokje statistische cijfers over misdaad en straf in Nederland, en de veranderingen tussen 1995 en 2005.

'Het lijkt wel of de wereld gek is geworden', zegt Lousje Koning, directeur van een huis van bewaring. De straffen worden alsmaar hoger en er zitten nogal wat psychiatrische patiënten tussen. In een gevangenis wordt niemand beter. Maar dat is ook niet de bedoeling van een strafinrichting, meent officier van justitie Kees Goes. Uit die sector komen, zoals te verwachten, de strengste geluiden. Een van hen meent zelfs dat de ideeën van schedelmeter Lombroso over het herkennen van misdadigers aan hun uiterlijk weer actueel worden. Een collega noemt daarentegen de publieke aandrang tot meer flinkheid in de straftoemeting geklets van mensen die er niets van snappen.

Het is weldadig om het thema eens op televisie te horen bespreken zonder hijgerige aansporingen en morele verontwaardiging. Die is alom onvermijdelijk, van Nova via Rondom tien tot het NOS Journaal. Lang geleden maakte de VPRO zich ook nog wel eens tot spreekbuis van de Coornhert Liga of de verlichte ideeën van Michel Foucault. Pieter Herman Bakker Schut, voormalig verdediger van de RAF, blijkt nog steeds een gevat pleiter tegen de futiliteit van veel straffen. Na de advocaten blijken ook de lagere politiefunctionarissen, de cipiers en sommige rechters nog niet aangetast door het flinkheidsvirus. Dank, VPRO.